Ἡ Υπεραγία Θεοτόκος στην Ορθόδοξη Παράδοση

Η ΥΠΕΡΑΓΙΑ ΘΕΟΤΟΚΟΣ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ*

Σεβασμιώτατε, σεβαστοί πατέρες καί ἀγαπητοί ἀδελφοί,

Μέσα στό κατανυκτικό κλίμα τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς, πού διανύουμε, ἡ Ἐκκλησία μας προβάλλει μιά ἱερή μορφή, ἀπό τήν ὁποία ἀντλοῦμε δύναμη καί Χάρη, στοιχεῖα ἀπαραίτητα γιά τόν πνευματικό ἀγώνα αὐτῆς τῆς περιόδου, γιά τό στάδιο τῆς νηστείας, τῆς προσευχῆς καί τῶν λοιπῶν εὐαγγελικῶν ἀρετῶν. Τό πρόσωπο αὐτό δέν εἶναι ἄλλο ἀπό τό πανίερο πρόσωπο τῆς Μητρός τοῦ Κυρίου μας, τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου. Ἑορτάσαμε ἤδη τή μεγάλη ἑορτή τοῦ Εὐαγγελισμοῦ της, τελοῦμε αὐτές τίς μέρες τίς Ἀκολουθίες τῶν Χαιρετισμῶν καί τοῦ Ἀκαθίστου Ὕμνου, καί ἀπευθυνόμεθα σ’ αὐτήν καθημερινά μ’ ἕνα πλῆθος ἱερῶν ὕμνων, πού εἶναι διάσπαρτοι σέ ὅλες τίς Ἀκολουθίες τῆς Ἐκκλησίας μας.

Μορφή και περιεχόμενο της προσευχής

Διάγραμμα – Περίληψη

Θέματος ΙΓ' τοῦ Θεολογικοῦ Προγράμματος «Ὀρθοδοξία καί Ζωή»

τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Μαντινείας καί Κυνουρίας,

περιόδου ΙΓ', ἔτους 2018-2019.

Οἱ ἐξωτερικές συνθῆκες τῆς προσευχῆς: Στήν ἐπιτυχία τῆς προσευχῆς συμβάλλουν σημαντικά οἱ ἐξωτερικές συνθῆκες: ὁ τόπος, ὁ χρόνος, ὁ τρόπος κ.λπ. Ἔχει ἤδη τονονισθεῖ ἡ ἡσυχία, ὡς ἀναγκαία ἐξωτερική καί ἐσωτερική συνθήκη τῆς προσευχῆς. Ὁ τόπος. Συνήθης τόπος προσευχῆς εἶναι τό «ταμεῖον», ὁ ἀπομονωμένος ἀπό ἐξωτερικές ἐπιδράσεις χῶρος, ὅπου ὁ προσευχόμενος «μόνος μόνῳ Θεῷ» συνομιλεῖ. Ὡστόσο, ἡ προσευχή γίνεται καί «ἐν παντί καιρῷ καί τόπῳ». Ὑπάρχουν προσευχές, πού μπορεῖ νά γίνονται παράλληλα μέ τήν ἐργασία, ὅταν αὐτή δέν ἀπαιτεῖ αὐξημένη προσοχή, χωρίς, ὅμως, νά καταργεῖται ἡ ἀποκλειστική στό «ταμεῖον» προσευχή. Ἡ ὕπαρξη ἱερῶν Εἰκόνων στόν χῶρο τῆς προσευχῆς καθιστᾶ περισσότερο «αἰσθητή» τήν παρουσία τοῦ Θεοῦ. Στή συγκέντρωση τοῦ νοῦ συμβάλλει ὁ χαμηλός φωτισμός (τό φῶς τοῦ κανδηλιοῦ ἤ τοῦ κεριοῦ) ἤ ἡ ἀπουσία φωτισμοῦ.

Τα εμπόδια της προσευχής

Διάγραμμα – Περίληψη

Θέματος ΙΒ' τοῦ Θεολογικοῦ Προγράμματος «Ὀρθοδοξία καί Ζωή»

τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Μαντινείας καί Κυνουρίας,

περιόδου ΙΓ', ἔτους 2018-2019.

Ἡ προσευχή, ὡς «βία φύσεως»: Ἡ προσευχή εἶναι μιά πνευματική ἐργασία καί, ὡς ἐργασία, προϋποθέτει κόπο, προϋποθέτει «βία φύσεως», ὅπως καί κάθε πνευματικό ἔργο. «Ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν βιάζεται, καί βιασταί ἁρπάζουσιν αὐτήν» (Ματθ. 11,12). Ὑπάρχουν πραγματικά ἐμπόδια προσευχῆς, προερχόμενα ἀπό τρεῖς κυρίως αἰτίες, τούς τρεῖς ἐχθρούς τοῦ ἀγωνιζομένου γιά τή σωτηρία του Χριστιανοῦ. Αὐτοί εἶναι «ἡ σάρξ, ὁ κόσμος καί ὁ κοσμοκράτωρ» (ἅγ. Γρηγόριος Παλαμᾶς).

Προϋποθέσεις της αυθεντικής προσευχής

Διάγραμμα – Περίληψη

Θέματος ΙΑ' τοῦ Θεολογικοῦ Προγράμματος «Ὀρθοδοξία καί Ζωή»

τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Μαντινείας καί Κυνουρίας,

περιόδου ΙΓ', ἔτους 2018-2019.

Αὐθεντική καί μή αὐθεντική προσευχή: Ὅπως εἶναι γνωστό, ὅλες οἱ προσευχές δέν εἶναι ἀποδεκτές ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ: ὑπάρχουν αὐθεντικές καί μή αὐθεντικές προσευχές, εἰσακουόμενες καί μή εἰσακουόμενες. Ἄρα, ὑπάρχουν προϋποθέσεις τῆς αὐθεντικῆς προσευχῆς: ἐξωτερικές καί ἐσωτερικές. Ἐξωτερικές εἶναι ὁ τόπος, ὁ χρόνος, ἡ στάση, ἡ ἡσυχία, οἱ συνθῆκες γενικότερα κ.ἄ. Ἐσωτερικές εἶναι ὁ ἀγώνας κατά τῶν παθῶν καί τῆς ἁμαρτίας καί ἡ παράλληλη καλλιέργεια ὅλων τῶν εὐαγγελικῶν ἀρετῶν. Ἡ προσευχή συμβαδίζει ἀναγκαστικά μέ τίς ἄλλες ἀρετές. Χαρακτηριστικά παραδείγματα:

Η δύναμη του ονόματος

Διάγραμμα – Περίληψη

Θέματος Ι' τοῦ Θεολογικοῦ Προγράμματος «Ὀρθοδοξία καί Ζωή»

τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Μαντινείας καί Κυνουρίας,

περιόδου ΙΓ', ἔτους 2018-2019.

Τό ἔργο τοῦ «νοῦ» «ἐν τῇ καρδίᾳ»: Ἄν θεραπεία τοῦ «νοῦ» εἶναι ὁ φωτισμός του καί ἡ ἐπιστροφή στόν φυσικό του χῶρο, τήν κεκαθαρμένη ἀπό τά πάθη «καρδία», τότε ἔργο τοῦ ἐνεργοῦντος ἐν τῇ «καρδίᾳ» πεφωτισμένου «νοῦ» εἶναι ἡ προσευχή, ἡ ὁποία ἐντός τῆς «καρδίας» τελεῖται «ἀδιαλείπτως», ἡμέρα καί νύκτα, ἀκόμη καί ὅταν ὁ προσευχόμενος κοιμᾶται, ἤ ὅταν ὁ «λόγος» δέν προσεύχεται, ἀλλά ἀσχολεῖται μέ τίς συνήθεις δραστηριότητές του. Μέ αὐτές τίς ἐμπειρικές προϋποθέσεις ἡ Ὀρθόδοξη Παράδοση ἑρμηνεύει τήν προτροπή τοῦ ἀπ. Παύλου «ἀδιαλείπτως προσεύχεσθαι» (Α' Θεσ. 5, 17). Ἡ ἀδιάλειπτη προσευχή τοῦ «νοῦ» ἐντός τῆς «καρδίας» καλεῖται «νοερά» ἤ «καρδιακή» προσευχή («καρδιακή», κατά τήν Ὀρθόδοξη Παράδοση, δέν εἶναι ἡ συναισθηματική, ἀλλά ἡ τελουμένη «ἐν τῇ καρδίᾳ» προσευχή). Ἡ προσευχή αὐτή δέν εἶναι κάποια αὐτόνομη ἐνέργεια τοῦ «νοῦ», ἀλλά εἶναι ἤδη μιά κατάσταση πνευματική, μιά κατάσταση Χάριτος ἤ ἐνοικήσεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ἐντός τοῦ ἀνθρώπου, τό Ὁποῖο συμπροσεύχεται μέ τό ἀνθρώπινο «πνεῦμα» (τόν «νοῦ»). Ἡ «νοερά προσευχή» εἶναι ἀκριβῶς συμπροσευχή τοῦ ἀνθρώπου μέ τό Ἅγιο Πνεῦμα. Αὐτή ἡ συνοίκησις τοῦ Ἁγίου Πνεύματος μετά τοῦ ἀνθρώπου, εἶναι ἡ φυσική κατάσταση τοῦ ἀνθρώπου, γι’ αὐτό σέ κάποια ἱερά κείμενα συναντᾶμε καί τήν τριμερῆ διαίρεση τοῦ ἀνθρώπου σέ «σῶμα», «ψυχή» καί «πνεῦμα». Ἐπειδή δέ ἡ κατ’ ἐξοχήν λειτουργία τοῦ «νοῦ» εἶναι ἡ ὀπτική (ὁ «νοῦς» εἶναι κυρίως «ὀφθαλμός», εἶναι ὄργανο ὀπτικό), ἡ «νοερά προσευχή» εἶναι καί κατάσταση θέας τοῦ Θεοῦ, ἀλλά θέας «δι’ ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι» ἤ «ἐκ μέρους» καί ὄχι «πρόσωπον πρός πρόσωπον» θέας (Α' Κορ. 13,12). Ὡστόσο, αὐτή ἡ «δι’ ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι» θέα εἶναι τό προστάδιο τῆς καθ’ αὐτό θέας τοῦ Θεοῦ, κατά τήν ὁποία διακόπτετται προσωρινά ἡ «νοερά προσευχή» καί τότε ὁ «νοῦς», διά τοῦ ἐνοικοῦντος Ἁγίου Πνεύματος, ὁρᾶ τόν Θεό ἐν τῇ ἀκτίστῳ Αὐτοῦ Δόξῃ καί Ἐνεργείᾳ «πρόσωπον πρός πρόσωπον». Γιά τήν ἐπίτευξη τῆς «νοερᾶς προσευχῆς» εἶναι γνωστές κάποιες «ψυχοτεχνικές μέθοδοι», οἱ ὁποῖες εἶναι μέν βοηθητικές, ἀλλά δέν ἀποτελοῦν οὐσιαστικό καί ἀναγκαῖο στοιχεῖο τῆς προσευχῆς. Τέτοιες εἶναι ἡ συγκεκριμένη στάση τοῦ σώματος, ἡ κλίση τῆς κεφαλῆς, ὁ ἔλεγχος τῆς ἀναπνοῆς κ.ἄ. Π.χ. ἡ λεγόμενη «ἀναπνευστική προσευχή» χρησιμοποιήθηκε συστηματικά στήν ἀσκητική Παράδοση.

Νοερά προσευχή και προϋποθέσεις της

Διάγραμμα – Περίληψη

Θέματος Θ' τοῦ Θεολογικοῦ Προγράμματος «Ὀρθοδοξία καί Ζωή»

τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Μαντινείας καί Κυνουρίας,

περιόδου ΙΓ', ἔτους 2018-2019.

Ἀπό τή «λογική» στή «νοερά προσευχή»: Ἡ ἡσυχία (εἰδικότερα, ἡ «νοερά ἡσυχία»), ὡς προϋπόθεση τῆς αὐθεντικῆς προσευχῆς. Ἐξωτερική καί ἐσωτερική ἡσυχία: ἡ ἡσυχία, ὡς «τόπος» καί ὡς «τρόπος». Οἱ ἐκφράσεις «καθαρά προσευχή», «λογική προσευχή», «νοερά προσευχή» καί «καρδιακή προσευχή». Ἡ πρώτη ἀναφέρεται στήν ἀπερίσπαστη προσευχή, στήν κατάσταση κατά τήν ὁποία ὁ προσευχόμενος παραμένει συγκεντρωμένος στούς λόγους (περιεχόμενο) τῆς προσευχῆς. Οἱ ὑπόλοιπες ἀναφέρονται στό ὄργανο, μέσῳ τοῦ ὁποίου προσευχόμεθα («λόγος», «νοῦς» ἤ «καρδία»). Ἡ Ὀρθόδοξη Παράδοση διακρίνει μεταξύ «λογικῆς» καί «νοερᾶς» προσευχῆς ἤ λατρείας, θεωρώντας τήν πρώτη προϋπόθεση τῆς δεύτερης καί τή δεύτερη ὑπέρβαση τῆς πρώτης. Ὅμως, γιά νά κατανοηθοῦν τά παραπάνω, πρέπει νά κατανοηθεῖ πρῶτα τό τί εἶναι ὁ ἄνθρωπος καί σέ τί διακρίνεται.

«Βασίλειος ο Μέγας», τεύχ. 80, Οκτ. - Δεκ. 2018

ΤΕΥΧΟΣ 80     ΤΡΙΠΟΛΙΣ      ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ  2018

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ

Χάριτι Θεοῦ Μητροπολίτης Μαντινείας καί Κυνουρίας

ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ

Πρός

Τόν Ἱερόν Κλῆρον, τίς Μοναστικές Ἀδελφότητες καί τόν εὐσεβῆ Λαόν

τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Μαντινείας καί Κυνουρίας

Τέκνα μου ἐν Κυρίῳ ἀγαπητά,

Ὁ Θεός μετά τήν τραγωδία τῆς Ἐδέμ ἀποχωριζόμενος τόν ἄνθρωπον τοῦ ὑποσχέθη συνάντησι στή Βηθλεέμ καί διαβάζομε στό ἱερόν Εὐαγγέλιον τά ὀνόματα τῶν γενεῶν πού ἡ μία διαδέχεται τήν ἄλλη διά μέσου τῶν αἰώνων μέ τήν προσδοκία τῆς συναντήσεώς τους μέ τόν Θεόν καί ἀποτελοῦν τά σημάδια ἐπάνω στό δρόμο πού ἀκολουθοῦν οἱ χιλιετίες ἀπό τόν Παράδεισο μέχρι τό Σπήλαιον τῆς Βηθλεέμ, ὅπου ἐνανθρώπησεν ὁ Θεός.

Ο Μέγας Βασίλειος στην Ορθόδοξη Εκκλησία και στή Δύση

ΤΕΥΧΟΣ 105     ΤΡΙΠΟΛΙΣ      ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2018

Ο ΜΕΓΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ

ΚΑΙ Η ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΙΚΗ

ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ

Ἕνας διχασμός στίς ἑορτές τοῦ Δωδεκαημέρου

Κάθε φορά, πού ἔρχονται οἱ ἑορτές τοῦ ἁγίου Δωδεκαημέρου (τῶν Χριστουγέννων, τοῦ νέου ἔτους καί τῶν Θεοφανείων), ἐμεῖς οἱ Ὀρθόδοξοι τουλάχιστον, ζοῦμε ἕναν βαθύ διχασμό. Εἶναι ὁ διχασμός ἀνάμεσα σέ ὅ,τι ὑπαγορεύει ἡ Παράδοσή μας, ἀλλά καί ἡ πραγματικότητα (ἡ ἱστορική ἀλήθεια), καί σέ ὅ,τι ἐπιχειρεῖται νά μᾶς ἐπιβληθεῖ ἀπό τά μέσα ἐνημερώσεως, ἀπό τούς διεθνεῖς μηχανισμούς διαφήμισης, ἀπό τά πανίσχυρα κέντρα τῆς παγκοσμιοποίησης καί, γενικά, ἀπό τό σύγχρονο περιβάλλον. Μέσῳ αὐτῶν ἐπιχειρεῖται ὁ μεθοδευμένος ἀποπροσανατολισμός μας ἀπό τά ἑορταζόμενα ἱστορικά γεγονότα (τή Γέννηση τοῦ Κυρίου, τή Βάπτιση κ.λπ.) πρός ἕναν γενικό, ἀόριστο καί χωρίς περιεχόμενο ἑορτασμό. Δηλαδή, ἐπιχειρεῖται ἡ ἀποκοπή μας ἀπό τό κέντρο ὅλων αὐτῶν τῶν ἑορτῶν, πού εἶναι ὁ Χριστός! Ἔτσι, στό πλαίσιο αὐτῆς τῆς γενικευμένης ἀντιχριστιανικῆς προπαγάνδας, ἡ εὐχή «Καλά Χριστούγγενα» ἀντικαθίσταται σταδιακά ἀπό τήν ἀόριστη καί ἄχρωμη εὐχή «Χρόνια πολλά», προβάλλεται δέ ἡ ἄποψη ὅτι τά Χριστούγεννα εἶναι κοινή «γιορτή» καί γιά μουσουλμάνους καί γιά ἰνδουϊστές καί γιά ἀθέους, δηλαδή καί γιά ὅσους δέν πιστεύουν στόν Χριστό! Διαβάζουμε π.χ. τίτλο σέ ἱστοσελίδα στό διαδίκτυο: «Γελάει τό σύμπαν!!! Χριστουγεννιάτικη ἐκδήλωση γιά μουσουλμάνους λαθρομετανάστες ἔκανε ὁ Παυλόπουλος» (Κατοχικά Νέα, 22/12/2017). Εἶναι αὐτονόητο, ὅτι ὁ προβαλλόμενος νέος τρόπος ἑορτασμοῦ, ὁ ὁποῖος ἤδη κυριαρχεῖ σέ μέγα μέρος τοῦ πληθυσμοῦ, δέν περιλαμβάνει παραδοσιακά στοιχεῖα ὅπως, ὁ ἐκκλησιασμός, ἡ Θεία Κοινωνία, ἡ προετοιμασία μέ Ἐξομολόγηση, νηστεία, προσευχή κ.λπ., ἀλλά ἐξαντλεῖται στά ἐντελῶς ἐπιφανειακά καί ἐξωτερικά ὅπως, ἡ διακόσμηση, ἡ διασκέδαση, ἡ πολυφαγία, ἡ κρεπάλη, ἡ μέθη, οἱ κάθε εἴδους ἐντυπωσιασμοί κ.ἄ. Ἡ «φυσική» ροπή τοῦ ἀνθρώπου πρός τήν καλοπέραση, τήν ἄνεση, τή φιληδονία καί τήν ἁμαρτία, συντελεῖ στό νά ἐπεκτείνεται ραγδαῖα ὁ νέος αὐτός τρόπος ἑορτασμοῦ.

Η προσωπική προσευχή

Διάγραμμα – Περίληψη

Θέματος Η' τοῦ Θεολογικοῦ Προγράμματος «Ὀρθοδοξία καί Ζωή»

τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Μαντινείας καί Κυνουρίας,

περιόδου ΙΓ', ἔτους 2018-2019.

Ἀπό τήν κοινή στήν προσωπική προσευχή: Ἡ Θεία Λειτουργία εἶναι μέν ἡ ὕψιστη προσευχητική καί λατρευτική πράξη, ἀλλά δέν εἶναι ἡ μόνη προσευχητική πράξη, ἀφοῦ ὑπάρχει καί ἡ προσωπική προσευχή. Ὡστόσο, κάθε πράξη τοῦ πιστοῦ πρέπει νά διαπνέεται ἀπό τή Θ. Λειτουργία, νά ἀποτελεῖ προέκτασή της. Ἡ Θ. Λειτουργία δέν ὁλοκληρώνεται ἐντός τοῦ Ναοῦ. Ἐκτός τοῦ Ναοῦ ἀρχίζει μιά «λειτουργία μετά τή Λειτουργία», μέ τήν ἔννοια ὅτι ἡ ἐμπειρία τῆς Θ. Λειτουργίας πρέπει νά μεταφερθεῖ στήν καθημερινή μας ζωή, ἡ ἐμπειρία τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ νά μεταφερθεῖ ἐντός τοῦ «κόσμου» ἤ, τουλάχιστον, ὁ θησαυρός, πού λάβαμε στή Θ. Λειτουργία, πρέπει νά διατηρηθεῖ, νά μήν διασκορπισθεῖ. Κατά συνέπειαν, ἡ προσωπική προσευχή εἶναι προέκταση τῆς Θ. Λειτουργίας, εἶναι πράξη λειτουργική καί ἐκκλησιαστική καί ὄχι πράξη ἀτομική. Ἡ μεταβολή τῆς προσωπικῆς προσευχῆς σέ ἀτομική θρησκευτική πράξη ἀποτελεῖ ἔκπτωση ἀπό τήν αὐθεντικότητα τῆς προσευχῆς, εἶναι ἐκδήλωση φαρισαϊσμοῦ: «Ὁ Φαρισαῖος σταθείς πρός ἑαυτόν ταῦτα προσηύχετο» (Λουκ. 18,11).

Η Θεία Λειτουργία της Εκκλησίας

Διάγραμμα – Περίληψη

Θέματος Ζ' τοῦ Θεολογικοῦ Προγράμματος «Ὀρθοδοξία καί Ζωή»

τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Μαντινείας καί Κυνουρίας,

περιόδου ΙΓ', ἔτους 2018-2019.

Τό «Μυστήριον τῶν Μυστηρίων»: Ἡ Θεία Λειτουργία εἶναι ἡ προσευχητική καί λατρευτική πράξη τῆς Ἐκκλησίας, ἐντός τῆς ὁποίας τελεῖται τό μέγα Μυστήριο τῆς Θείας Εὐχαριστίας. Ἡ Θ. Εὐχαριστία δέν εἶναι ἁπλῶς ἕνα ἀπό τά ἑπτά Μυστήρια, ἀλλά τό «Μυστήριον τῶν Μυστηρίων», δηλ. τό κέντρο καί τό θεμέλιο ὅλων τῶν Μυστηρίων: ὅλα τά Μυστήρια πηγάζουν ἀπό αὐτήν ἤ ὁδηγοῦν σ’ αὐτήν. Ἡ σύσταση τοῦ Μυστηρίου στόν Μυστικό Δεῖπνο. Οἱ Ἀπόστολοι, ὡς Λειτουργοί τῆς Εὐχαριστίας. Τά πρῶτα λειτουργικά κείμενα. Ἡ Λειτουργία τοῦ ἁγ. Ἰακώβου καί οἱ ἀρχαῖες Λειτουργίες. Οἱ Λειτουργίες τοῦ Μεγάλου Βασιλείου, τοῦ ἁγ. Χρυσοστόμου καί τῶν Προηγιασμένων. Ἡ Θεία Εὐχαριστία ὡς Θυσία καί ὡς «ἀνάμνησις» τοῦ Πάθους, τῆς Ἀναστάσεως, ἀλλά καί ὁλόκληρης τῆς ζωῆς τοῦ Χριστοῦ.