«Ορθοδοξία Ελληνισμός Ρωμηοσύνη» 2025-6: Οι απαρχές της συνάντησης Ελληνισμού και Χριστιανισμού

 

Διάγραμμα – Περίληψη Θέματος Δ΄ τοῦ Προγράμματος Ὀρθόδοξης Κατήχησης «Ὀρθοδοξία Ἑλληνισμός Ρωμηοσύνη», περιόδου Γ΄, ἔτους 2025-2026.

 

Ἡ ἐπικράτηση τοῦ Χριστιανισμοῦ: Ὁ Χριστιανισμός ἔχει ἑβραϊκές - ἰουδαϊκές ρίζες, ἀλλά ἀναπτύχθηκε καί ἐπεκράτησε, σέ ἑλληνικό περιβάλλον, σέ ἕναν ἐξελληνισμένο (καί ἑνιαῖο - «παγκοσμιοποιημένο») κόσμο. Ἰουδαϊκές ρίζες, σημαίνει ἐδῶ ἀποκαλυπτικές ρίζες: ὁ Χριστιανισμός ἀποτελεῖ συνέχεια τῆς αὐτοαποκαλύψεως τοῦ Θεοῦ στήν Παλαιά Διαθήκη. Τό γιατί καί πῶς ἐπικράτησε ὁ Χριστιανισμός, εἶναι σύνθετο ἱστορικό πρόβλημα πρόβλημα, γιά τό ὁποῖο ὑπάρχουν παραπλανητικές ἀπαντήσεις. Μεταξύ τῶν Ἑβραίων ἐπεκράτησε, ἐπειδή συνδέεται ἄρρηκτα μέ τόν αὐθεντικό Ἰουδαϊσμό τῶν Προφητῶν καί Δικαίων τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Ἀπορρίφθηκε, βέβαια, (καί διώχθηκε) ἀπό τόν ἀλλοιωμένο Ἰουδαϊσμό τῶν Γραμματέων καί Φαρισαίων τῆς ἐποχῆς τοῦ Κυρίου. Μεταξύ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐπεκράτησε γιά πολλούς λόγους, ὅπως: α) Ὁ Ἑλληνισμός ἀναζητοῦσε ἤδη μιά τελειότερη θρησκεία, μέ σαφή προσανατολισμό πρός τόν μονοθεϊσμό. β) Ὁ Χριστιανισμός, χωρίς ὁ ἴδιος νά ἀποτελεῖ Μεταφυσική (Φιλοσοφία), ἀπαντοῦσε ἱκανοποιητικά στά διαχρονικά ἐρωτήματα περί Θεοῦ ἀνθρώπου καί κόσμου, ὅπως τά ἔθετε ὁ Ἑλληνισμός, ἄν καί μέ ἐντελῶς διαφορετικό τρόπο. γ) Ὁ Χριστιανισμός διέθετε ἀκλόνητη ἐμπειρική βάση: οἱ ἅγιοι Μάρτυρες σταύρωναν τά εἴδωλα καί ἐκεῖνα κατέπιπταν ἐνώπιον τῶν προσκυνητῶν τους! δ) Ὁ Χριστιανισμός ἐμφανίστηκε ὡς μέθοδος θεραπείας τῆς νοσούσης ἀνθρώπινης προσωπικότητος καί ὡς «ἐργαστήριο» παραγωγῆς ὑγειῶν μελῶν τῆς κοινωνίας καί πολιτῶν τοῦ κράτους. Ὡς πρός τό πῶς ἐπικράτησε ὁ Χριστιανισμός, ὁ ἰσχυρισμός ὅτι ἐπικράτησε διά τῆς βίας εἶναι ἐντελῶς ἀβάσιμος. Ἐπικράτησε εἰρηνικά, διά δυνάμεως τοῦ λόγου του, διά τῆς ὑπερβολῆς τῆς ἀγάπης του καί διά τοῦ αἵματος τῶν Μαρτύρων του: «ἡ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται»! (Β' Κορ. 12,9). Οἱ Ἕλληνες, γνωρίζοντας τόν Χριστό, ἐγκατέλειπαν τή θρησκεία τους καί τούς Ναούς τους καἰ ἔχτιζαν ἄλλους Ναούς ἤ μετέτρεπαν τούς ἴδιους σέ χριστιανικούς. Οἱ ἐλάχιστες ἐξαιρέσεις ἐξηγοῦνται ἀπό τό ἱστορικό γεγονός τῶν Διωγμῶν.

Οἱ Διωγμοί κατά τοῦ Χριστιανισμοῦ: Δέν πρέπει νά λησμονοῦμε, ὅτι ἀρχικά ὁ Ἑλληνισμός ἐδίωξε τόν Χριστιανισμό, πρίν τόν προσλάβει καί πρίν τόν ἀναγνωρίσει ὡς πίστη του. Ὅπως εἴδαμε, ἡ Ρωμαϊκή πολιτεία τῶν πρώτων αἰώνων ἦταν ἑλληνική ἀπό ἄποψη πολιτιστική, θρησκευτική, ἀλλά καί ἐθνική. Ἡ Ρωμαϊκή Αὐτοκρατορία ἦταν (πολυεθνική) Ἑλληνική Αὐτοκρατορία. Βέβαια, οἱ πρῶτοι διωγμοί ἦταν ἀπό τόν Ἰουδαϊσμό, ὅπου μαρτύρησε ὁ Πρωτομάρτυς Στέφανος (34 μ.Χ.) ὁ ἅγιος Ἰάκωβος (63 μ.Χ.) καί πολλοί ἄλλοι. Ὁ ἀπ. Παῦλος ἦταν ἀρχικά διώκτης τῆς Ἐκκλησίας. Οἱ μεγάλοι διωγμοί ἄρχισαν ἐπί Νέρωνος (54-68), ἔληξαν μέ τό Διάταγμα τῶν Μεδιολάνων (313 μ.Χ.) καί ἀνέδειξαν ἑκατομμύρια ἁγίων Μαρτύρων: ἤδη ἡ Καινή Διαθήθηκ ὁμιλεῖ γιά «νέφος μαρτύρων» (Ἑβρ. 12,1). Στήν ἀρχή ὁ Χριστιανισμός ἀντιμετωπίστηκε ὡς αἵρεση τοῦ Ἰουδαϊσμοῦ. Διατυπώθηκαν ἐναντίον του ἀνυπόστατες κατηγορίες, ὅπως γιά τήν πυρκαγιά στή Ρώμη ἐπί Νέρωνος, γιά «θυέστεια δεῖπνα» καί γιά «οἰδιπόδειες μείξεις». Τελικά, ἐδιώκοντο μόνο «γιά τό ὄνομά τους» («nomen ipsum»), συνήθως μέ βάση τό ποινικό δίκαιο καί μέ τόν νόμο περί «ἀπαγορευμένων μυστικῶν ἑταιρειῶν». Ὁπωσδήποτε, βασική αἰτία τῶν διωγμῶν ἦταν ἡ σθεναρή ἄρνηση τῶν Χριστιανῶν νά προσφέρουν θυσία στούς «νομίμους» «θεούς» τῆς Αὐτοκρατορίας, μετέχοντας στό συγκρητιστικό θρησκευτικό πνεῦμα τῆς ἐποχῆς καί ἐντασσόμενοι στό ρωμαϊκό «Πάνθεον» (κοινός ναός τῶν τότε γνωστῶν καί νομίμων θρησκειῶν). Ἀντίθετα, διεκήρυτταν τήν μοναδικότητα καί ἀποκλειστικότητα τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὡς πρός τήν θεότητα καί ὡς πρός τήν σωτηρία. Οἱ διωγμοί εἶχαν θετικές καί ἀρνητικές συνέπειες: ἀνέδειξαν «νέφος» Μαρτύρων, ἀλλά καί πλῆθος «πεπτοκότων» («lapsi»).

Στοιχεῖα ἱστορίας τῶν ὀνομάτων: Στήν ἐποχή τῆς ἐμφανίσεως τοῦ Χριστιανισμοῦ καί παλαιότερα μεταξύ τοῦ Ἰουδαϊσμοῦ τῆς ἐποχῆς ὑπῆρχε σαφής διάκριση μεταξύ «Ἰουδαίων» ἤ «Λαοῦ τοῦ Θεοῦ» καί «ἐθνῶν» ἤ «ἐθνικῶν». «Ἔθνη» ἤ «ἐθνικοί» ἦταν ὅλοι οἱ μή Ἰουδαῖοι, οἱ μή ἀνήκοντες στόν «Λαό τοῦ Θεοῦ». Ἐπειδή, ὅμως, ὅλοι οἱ μή ἀνήκοντες στόν «Λαό τοῦ Θεοῦ» ἦταν εἰδωλολάτρες, ὁ ὅρος «ἐθνικός» ταυτίστηκε μέ τόν ὅρο «εἰδωλολάτρης». Καί ἐπειδή ἡ συντριπτική πλειοψηφία τῶν «ἐθνικῶν» τῶν ἀρχῶν τοῦ Χριστιανισμοῦ (ὁλόκληρο τό τότε περιβάλλον) ἦταν Ἕλληνες, τό ὄνομα «ἕλλην» ταυτίστηκε μέ τό ὄνομα «εἰδωλολάτρης» (ὅπως, βέβαια, καί μέ τό ὄνομα «ἐθνικός»). Στήν ἐποχή τῶν μεγάλων Πατέρων (4ος μ.Χ.) καί γιά πολλούς ἀκόμη αἰῶνες, ἀκόμη καί μέχρι τήν ἐποχή τῆς Τουρκοκρατίας (ἅγ. Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός, 1714-1779), ὁ ὅρος «ἕλλην» εἶχε ἀπωλέσει τήν ἐθνική, πολιτιστική καί γλωσσική του σημασία καί χρησιμοποιεῖται σχεδόν ἀποκλειστικά μέ τή θρησκευτική σημασία. Σέ ἐλάχιστες περιπτώσεις παρατηρεῖται παράλληλη χρήση του. Ὅταν, λοιπόν, οἱ Πατέρες γράφουν «Κατά ἑλλήνων» (Μέγας Ἀθανάσιος), ἐννοοῦν «Κατά εἰδώλων», ὅπως προκύπτει καί ἀπό τό περιεχόμενο τῶν ἔργων τους. Τό ἐθνικό ὄνομα τῆς ἐποχῆς ἦταν τό «Ρωμαῖος» (ἤ «Ρωμαῖος πολίτης»), ἰδιαίτερα μετά τό 212 μ.Χ., ὅταν τό Διάταγμα τοῦ Καρακάλλα (Constitutio Antoniniana) παραχώρησε τή ρωμαϊκή ὑπηκοότητα σέ ὅλους τούς ἐλευθέρους κατοίκους τῆς Αὐτοκρατορίας. Εἶναι χαρακτηριστικό, ὅτι τό ἐθνικό ὄνομα «Ρωμαῖος» (ἤ «Ρωμηός») διατηρήθηκε σέ ὅλους τούς μετέπειτα αἰῶνες, μέχρι τήν ἅλωση (1453), ἀκόμη καί στήν ἐποχή τῆς Τουρκοκρατίας, πρίν ἐμφανισθεῖ τό ἀνύπαρκτο καί ἐπίπλαστο ὄνομα «Βυζάντιο» καί «βυζαντινός», ὁ δέ Αὐτοκράτορας διατήρησε τό ἴδιο ὄνομα στόν τίτλο του («Αὐτοκράτωρ τῶν Ρωμαίων»), μέχρι καί τοῦ τελευταίου Κωνσταντίνου Παλαιολόγου.

Οἱ πρῶτοι σταθμοί τῆς συνάντησης: Οἱ ρίζες τῆς συνάντησης Ἑλληνισμοῦ καί Χριστιανισμοῦ βρίσκονται στόν ἑλληνιστικό Ἰουδαϊσμό τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης (ἀπό τόν ὁποῖο προέκυψε ἡ ἑλληνική μετάφραση τῶν Ἑβδομήκοντα) καί στό ἔργο τῶν ἑλληνιστῶν Ἰουδαίων Φίλωνος (20 π.Χ. - 45 μ.Χ.) καί Ἰωσήπου (37-100 μ.Χ.). Οἱ ἀπαρχές της βρίσκονται στήν ἴδια τήν Καινή Διαθήκη καί, εἰδικότερα, στά ἔργα τῶν ἀποστόλου Παύλου καί εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου. Ὁ ἀπ. Παῦλος γνωρίζει τόν Ἑλληνισμό, τόν χρησιμοποιεῖ, ἀποστέλλεται νά κηρύξει στά «ἔθνη», ὁμιλεῖ ἐνώπιον «ἐπικουρείων» καί «στωϊκῶν» φιλοσόφων. Ὁ εὐ. Ἰωάννης ἀξιοποιεῖ τόν ὅρο «Λόγος» τοῦ ἑλληνιστικοῦ Ἰουδαϊσμοῦ γιά νά ὁμιλήσει περί τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Τόν β' μ.Χ. αἰ. οἱ Ἀπολογητές (ὁμάδα Πατέρων ἤ ἐκκλησιαστικῶν συγγραφέων), ἀναλαμβάνει νά ἀπαντήσει στίς ἀνυπόστατες κατηγορίες ἐναντίον τῶν Χριστιανῶν ἀπό τό εἰδωλολατρικό περιβάλλον τῆς ἐποχῆς καί ἀπό τίς κρατικές ἀρχές, συντάσσοντας «Ἀπολογίες». Διακρίνεται ὁ ἅγ. Ἰουστῖνος φιλόσοφος καί Μάρτυς (110-165). Στά τέλη τοῦ β' μ.Χ. αἰ. ὁ ἐθνικός φιλόσοφος Κέλσος συγκέντρωσε ὅλα τά ἐπιχειρήματα τοῦ εἰδωλολατρικοῦ Ἑλληνισμοῦ κατά τῶν Χριστιανῶν στό ἔργο του «Ἀληθής λόγος» (170-180 μ.Χ.), τό ὁποῖο ἀνασκεύασε μέ ἐξαιρετική ἐπιτυχία ὁ Κληρικός καί ἐκκλησιαστικός συγγραφέας Ὠριγένης (185-254). Ἀπό τόν γ' μ.Χ. αἰ. περίπου λειτουργοῦν δύο ἀξιόλογες «Κατηχητικές» (Θεολογικές) Σχολές στήν Ἀντιόχεια καί στήν Ἀλεξάνδρεια, ὑπό τήν ἐπίδραση ἡ πρώτη τῆς ἀριστοτελικῆς φιλοσοφίας καί ἡ δεύτερη τῆς πλατωνικῆς ἤ νεοπλατωνικῆς. Ἀπό τίς ἀρχές τοῦ δ' μ.Χ. αἰ. συμβαίνει ἡ κατ’ ἐξοχήν συνάντηση Ἑλληνισμοῦ καί Χριστιανισμοῦ, μέ τήν αὐθεντική της μορφή, στά πρόσωπα τῶν μεγάλων Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας, καί μέ τήν μή αὐθεντική, στά πρόσωπα τῶν μεγάλων αἱρετικῶν. 

(«Ὀρθοδοξία Ἑλληνισμός Ρωμηοσύνη», Πρόγραμμα Ὀρθόδοξης Κατήχησης, Τρίπολη, Πνευματικό Κέντρο Μητροπολιτικοῦ Ἱ. Ναοῦ Ἁγίου Βασιλείου Τριπόλεως, πλατεία Ἐθνάρχου Μακαρίου. Ὑπεύθυνος π. Σωτήριος Ὀ. Ἀθανασούλιας. Περίοδος Γ΄, ἔτος 2025-2026).