«Αγ. Γραφή, Εκκλησία, Παράδοση» 2025-6: Η νηστεία στην Ορθόδοξη Παράδοση

 

Διάγραμμα – Περίληψη Θέματος ΙΓ' τοῦ Προγράμματος Μελέτης καί Ἑρμηνείας τῆς Ἁγίας Γραφῆς «Ἁγία Γραφή, Ἐκκλησία καί Παράδοση», περιόδου Γ', ἔτους 2025-2026. 

(Ἀποστολικό Ἀνάγνωσμα 16ης/2/2026) 

Κείμενο: «Ἀδελφοί, 8,8 βρῶμα ἡμᾶς οὐ παρίστησι τῷ Θεῷ· οὔτε γάρ ἐάν φάγωμεν περισσεύωμεν, οὔτε ἐάν μή φάγωμεν ὑστερούμεθα. 9 Βλέπετε δέ μήπως ἡ ἐξουσία ὑμῶν αὕτη πρόσκομμα γένηται τοῖς ἀσθενοῦσιν. 10 Ἐάν γάρ τις ἴδῃ σε, τόν ἔχοντα γνῶσιν, ἐν εἰδωλείῳ κατακείμενον, οὐχί ἡ συνείδησις αὐτοῦ ἀσθενοῦς ὄντος οἰκοδομηθήσεται εἰς τό τά εἰδωλόθυτα ἐσθίειν; 11 καί ἀπολεῖται ὁ ἀσθενῶν ἀδελφός ἐπί τῇ σῇ γνώσει, δι’ ὅν Χριστός ἀπέθανεν. 12 Οὕτω δέ ἁμαρτάνοντες εἰς τούς ἀδελφούς καί τύπτοντες αὐτῶν τήν συνείδησιν ἀσθενοῦσαν εἰς Χριστόν ἁμαρτάνετε. 13 Διόπερ εἰ βρῶμα σκανδαλίζει τόν ἀδελφόν μου, οὐ μή φάγω κρέα εἰς τόν αἰῶνα, ἵνα μή τόν ἀδελφόν μου σκανδαλίσω. 9,1 Οὐκ εἰμί ἀπόστολος; Οὐκ εἰμί ἐλεύθερος; Οὐχί Ἰησοῦν Χριστόν τόν Κύριον ἡμῶν ἑώρακα; Οὐ τό ἔργον μου ὑμεῖς ἐστε ἐν Κυρίῳ; 2 Εἰ ἄλλοις οὐκ εἰμί ἀπόστολος, ἀλλά γε ὑμῖν εἰμι· ἡ γάρ σφραγίς τῆς ἐμῆς ἀποστολῆς ὑμεῖς ἐστε ἐν Κυρίῳ» (Α' Κορ. 8,8 - 9,2).

Ἀπόδοση: «Ἀδελφοί μου, 8,8 δέν μᾶς ὁδηγεῖ τό φαγητό στόν Θεό, γιατί, οὔτε ἄν φᾶμε κερδίζουμε, οὔτε ἄν δέν φᾶμε στερούμεθα. 9 Προσέξτε, ὅμως, μήπως ἡ ἐλευθερία σας αὐτή γίνει ἐμπόδιο γιά τούς ἀσθενεῖς στήν πίστη. 10 Γιατί, ἄν κάποιος δεῖ ἐσένα, πού ἔχεις γνώση, νά κάθεσαι σέ τραπέζι ναοῦ εἰδώλων, δέν θά πάρει θάρρος, σάν ἀδύνατος στήν πίστη, καί θά τρώει ἀπό τά κρέατα τῶν θυσιῶν, πού προσφέρονται στά εἴδωλα; 11 Καί, ἐξ αἰτίας τῆς γνώσης σου, θά χαθεῖ ὁ ἀδύνατος ἀδελφός, γιά τόν ὁποῖο πέθανε ὁ Χριστός! 12 Ἁμαρτάνοντας, λοιπόν, μ’ αὐτό τόν τρόπο στούς ἀδελφούς σας καί πληγώνοντας τή συνείδησή τους, τήν ἀδύνατη, ἁμαρτάνετε στόν Χριστό. 13 Γι’ αὐτό, ἄν ἡ τροφή προκαλέσει τήν πτώση τοῦ ἀδελφοῦ μου, δέν θά φάω κρέας ποτέ, γιά νά μή γίνω αἰτία νά πέσει ὁ ἀδελφός μου. 9,1 Δέν εἶμαι (καί ἐγώ) ἀπόστολος; Δέν εἶμαι ἐλεύθερος; Δέν εἶδα τόν Ἰησοῦ Χριστό, τόν Κύριό μας; Δέν εἶσθε σεῖς τό ἔργο μου ἐνώπιον τοῦ Κυρίου; 2 Ἄν γιά ἄλλους δέν εἶμαι ἀπόστολος, εἶμαι τοὐλάχιστον γιά σᾶς, γιατί ἐσεῖς εἶστε ἡ σφραγίδα τῆς ἀποστολῆς μου ἐνώπιον τοῦ Κυρίου».

Εἰσαγωγικά: Ἀποστολικό Ἀνάγνωσμα τῆς Κυριακῆς τῶν Ἀπόκρεω. Προέρχεται ἀπό τήν Α' Πρός Κορινθίους ἐπιστολή τοῦ ἀπ. Παύλου. Ὁ Παῦλος περεμβαίνει στήν Ἐκκλησία τῆς Κορίνθου, τήν ὁποία ὁ ἴδιος εἶχε ἱδρύσει, γιά νά ἐπιλύσει προκύψαντα προβλήματα, ὅπως τό πρόβλημα τῶν εἰδωλοθύτων. Εἰδωλόθυτα ἦταν τά ζῶα, πού θυσίαζαν στά εἴδωλα. Ἕνα μέρος ἀπό αὐτά τό ἔκαιγαν στό θυσιαστήριο, ἕνα ἄλλο μέρος τό ἔτρωγαν στόν χῶρο τοῦ ναοῦ, ὡς «ἱερό» καί «εὐλογημένο», καί ἕνα μέρος τό διέθεταν στήν ἀγορά. Ἡ Ἀποστολική Σύνοδος (49 μ.Χ.) εἶχε ἤδη ἀπαγορεύσει τή βρώση τῶν εἰδωλοθύτων (Πραξ. 15,29). Ὡστόσο, κάποιοι «ἐξ ἐθνῶν» Χριστιανοί τῆς Κορίνθου (πρώην εἰδωλολάτρες) συνέχιζαν τίς συνήθειές τους, τρώγοντας ἐλεύθερα εἰδωλόθυτα, μέ τήν πεποίθηση ὅτι τά «εἰσερχόμενα» δέν βλάπτουν, ὅτι οἱ «θεοί» τῶν εἰδώλων εἶναι ἀνύπαρκτοι καί ὅτι οἱ δαίμονες δέν μποροῦν νά βλάψουν τούς Χριστιανούς. Ὁ ἀπ. Παῦλος ἐπισημαίνει ὅτι, ἀκόμη καί ἄν ἰσχύουν αὐτά, ἡ πράξη σκανδαλίζει τούς ἀδυνάτους στήν πίστη καί ὁδηγεῖ στήν πτώση τους: ἄν κάποιοι Χριστιανοί, πού ἔχουν «γνώση», ἐκλαμβάνουν τά εἰδωλόθυτα ὡς «κοινή τροφή», κάποιοι ἄλλοι, πιό ἀδύναμοι, τά ἐκλαμβάνουν ὡς «ἱερή τροφή». Ἡ δεύτερη περίπτωση συνιστᾶ «ἀπώλεια» τοῦ ἀδύναμου ἀδελφοῦ, γιά τόν ὁποῖο «Χριστός ἀπέθανεν». Εἶναι προτιμότερο νά μήν φάω κρέας ποτέ (εἴτε εἰδωλόθυτο, εἴτε μή), παρά νά σκανδαλιστεῖ καί νά ἐκπέσει ὁ ἀδύναμος ἀδελφός. Τό ζήτημα σχετίζεται μέ τή νηστεία τῆς Ἐκκλησίας, ἀφοῦ ἀναφέρεται στήν ὀφέλεια ἤ στήν βλάβη τῶν τροφῶν. Οἱ τροφές καθ’ αὐτές οὔτε βλάπτουν, οὔτε ὀφελοῦν πνευματικά. Ὁ τρόπος, ὅμως, μέ τόν ὁποῖο τίς χρησιμοποιοῦμε βλάπτει ἤ ὀφελεῖ. Τό Ἀνάγνωσμα ἀναφέρεται εἰδικότερα στό κρέας καί ἡ Ἐκκλησία τό ἔθεσε τήν τελευταία ἡμέρα πού ἐπιτρέπεται ἡ βρώση τοῦ κρέατος πρίν τή μεγάλη νηστεία τοῦ Πάσχα. Σχετίζεται δέ καί μέ τό Ἀνάγνωσμα τῆς προηγούμενης Κυριακῆς, πού ἀναφερόταν στήν πορνεία: ἡ γαστριμαργία ἤ ἡ πολυφαγία θεωρεῖται «μητέρα» τῆς πορνείας. Ὡστόσο, μᾶς δίνει τήν εὐκαιρία νά ἀσχοληθοῦμε μέ τή νηστεία τῆς Ἐκκλησίας.  

Ἔννοια καί οὐσία τῆς νηστείας: Νηστεία, σημαίνει ἀποχή τροφῶν: ὅλων τῶν τροφῶν ἤ ὁρισμένων. Ὡς θεσμός, συναντᾶται παντοῦ: στίς θρησκεῖες, σέ παραδόσεις λαῶν καί πολιτισμῶν, στίς ἰατρικές ἐπιστῆμες (ὡς μέθοδος θεραπείας καί πρόληψης ἀσθενειῶν), καί βέβαια, στήν Ὀρθόδοξη Παράδοση. Κατά τήν Ἁγία Γραφή, εἶναι πρώτη ἐντολή τοῦ Θεοῦ στόν Παράδεισο, γι’ αὐτό ἀποκαλεῖται «συνηλικιότις» τοῦ ἀνθρώπου. Ἀπό μιά ἄποψη, ὁ ἄνθρωπος ἐξέπεσε τοῦ Παραδείσου μέ τήν παράβαση τῆς νηστείας καί μπορεῖ νά ἀνακτήσει τόν Παράδεισο μέ τήν τήρησή της. Ἡ προπτωτική νηστεία εἶχε τό νόημα τῆς ἐλάχιστης ἄσκησης γιά τήν τελείωση τοῦ ἀνθρώπου (γιά τήν πορεία πρός τό «καθ’ ὁμοίωσιν»). Ἡ μεταπτωτική νηστεία ἀποκτᾶ τεράστια πρακτική σημασία, ὡς κατ’ ἐξοχήν μέθοδος θεραπείας τῶν παθῶν, τά ὁποῖα δέν ὑπῆρχαν στόν προπτωτικό ἄνθρωπο. Στήν Παλαιά Διαθήκη τήν συναντᾶμε ὡς θεσμό, μέ ἐντολή τοῦ ἴδιου τοῦ Θεοῦ. Μέ αὐτήν τελειώθηκαν οἱ μεγάλοι Προφῆτες, ὅπως ὁ Ἠλίας, ὁ Πρόδρομος κ.ἄ. Στήν Καινή Διαθήκη ὁ Κύριος δέν τήν καταργεῖ, ἀλλά α) τήν ἐπικυρώνει μέ τό παράδειγμά του, νηστεύοντας αὐστηρά 40 μέρες, καί β) δίνει ὁδηγίες γιά τήν ὀρθή τήρησή της (διδάσκει περί ἀληθοῦς νηστείας). Ἡ Ἐκκλησία θεσμοθετεῖ τήν νηστεία α) δίς τῆς ἑβδομάδος (Τετάρτη καί Παρασκευή) καί β) πρό τῶν μεγάλων ἑορτῶν (Χριστουγέννων, Πάσχα, Κοιμήσεως Θεοτόκου). Ἡ νηστεία διακρίνεται σέ ποιοτική (ἀναφερόμενη στά εἴδη τῶν τροφῶν) καί ποσοτική (ἀναφερόμενη στήν ποσότητα τῶν τροφῶν). Ἐπίσης, ὑπάρχουν  βαθμίδες νηστείας, ὅπως α) ἡ ξηροφαγία, β) ἡ νηστεία ἐλαίου καί οἴνου, γ) ἡ νηστεία ἰχθῦος, δ) ἡ νηστεία τυροῦ καί ὠῶν, ε) ἡ νηστεία κρέατος. Συνήθεις προφάσεις γιά τήν κατάλυσή της εἶναι, ἡ ἀναφορά τοῦ Κυρίου στά «εἰσερχόμενα» καί στά «ἐξερχόμενα» (Ματθ. 15, 1-20), οἱ λόγοι ὑγείας (ἡ νηστεία, προσαρμόζεται, ὤστε νά μήν βλάπτει τήν ὑγεία) κ.ἄ. Δέν εἶναι κάθε νηστεία ἀποδεκτή ἀπό τόν Θεό, ὅπως π.χ. ἡ νηστεία τοῦ Φαρισαίου (Λουκ. 18,12), ἤ ἡ νηστεία τοῦ διαβόλου (ὁ διάβολος νηστεύει ἀδιαλείπτως!). Ὑπάρχει, λοιπόν, ἀληθής καί ψευδής νηστεία.

Ἀληθής καί ψευδής νηστεία: Ἡ νηστεία εἶναι ψευδής ὅταν: α) Γίνεται γιά ἄλλους λόγους, π.χ. γιά τήν ὑγεία, τήν εὐεξία καί τήν καλλιμορφία τοῦ σώματος (ἄλλο «δίαιτα» καί ἄλλο «νηστεία»), γιά τήν ἀποφυγή ἀσθενειῶν, γιά τήν ἀπόκτηση δεξιοτήτων, ὅταν ὑπαγορεύεται ἀπό ἄλλες θρησκευτικές παραδόσεις κ.ἄ. Τέτοια νηστεία εἶναι ἀνθρωποκεντρική καί ἐγωκεντρική. Ἡ ἀληθής νηστεία γίνεται γιά τόν Χριστό καί γιά τούς λόγους, γιά τούς ὁποίους ὁ Χριστός τήν ζητᾶ. β) Γίνεται αὐτοσκοπός («νηστεία γιά τή νηστεία»), δηλ. γίνεται ἀπολυτοποιημένη ἐντολή ἑνός ἠθικοῦ συστήματος ἤ ἀκόμη καί τοῦ Νομου τοῦ Θεοῦ, πού προκαλεῖ τήν αἴσθηση τῆς «δικαίωσης» («ἀφοῦ νηστεύω, θά σωθῶ»!). Τέτοια ἀκριβῶς ἦταν ἡ νηστεία τοῦ Φαρισαίου. Ὅμως, ἡ νηστεία εἶναι μέσο, γιά τήν ἐπίτευξη ἄλλου σκοποῦ (τῆς θεραπείας τῶν παθῶν). γ) Γίνεται «πρός τό θεαθῆναι τοῖς ἀνθρώποις» (ἠ ἐπιδεικτική νηστεία). δ) Δέν συνδυάζεται μέ ἄλλες ἀρετές, ἰδιαίτερα μέ τήν ταπείνωση, τήν ἀγάπη, τήν προσευχή κ.ἄ. Ἡ νηστεία εἶναι ἀληθής ὅταν: α) Συνδυάζεται μέ τή γενική ἀποχή τοῦ κακοῦ καί τῆς ἁμαρτίας: «Ἀληθής νηστεία ἡ τοῦ κακοῦ ἀλλοτρίωσις, ἐγκράτεια γλώσσης, θυμοῦ ἀποχή, ἐπιθυμιῶν χωρισμός, καταλαλιᾶς, ψεύδους καί ἐπιορκίας. Ἡ τούτων ἔνδεια νηστεία ἐστίν ἀληθής» (Μ. Βασίλειος). β) Συνδυάζεται ἡ σωματική νηστεία μέ τήν πνευματική: «Νηστεύοντες ἀδελφοί σωματικῶς, νηστεύσωμεν καί πνευματικῶς» (ὕμνος Τριωδίου). Πνευματική νηστεία εἶναι γενικά ἡ ἀποχή τῆς ἁμαρτίας, ἀλλά, εἰδικότερα, ἡ «φυλακή τῶν αἰσθήσεων» (ὅρασης, ἀκοῆς, ὄσφρησης, γεύσης, ἀφῆς). γ) Συνδυάζεται μέ ἄλλες ἀρετές, ὅπως μέ τήν προσευχή, μέ τή συγχώρηση τῶν συνανθρώπων κ.ἄ. δ) Ἐφαρμόζεται ὅπως τήν ὁρίζει ἡ Ἐκκλησία.

Σκοποί καί ὀφέλη τῆς νηστείας: Τά σημαντικότερα ἀπό τά πολλαπλά ὀφέλη τῆς νηστείας εἶναι: α) Καθαρίζει τήν ψυχή καί τό σῶμα ἀπό τά πάθη: ἡ νηστεία εἶναι «παθοκτόνος». Ὁ σκοπός της εἶναι θεραπευτικός, ἀφοῦ τά πάθη εἶναι τά κατ’ ἐξοχήν νοσήματα τῆς ἀνθρώπινης προσωπικότητας. β) Κατά τόν ἴδιο τρόπο, ἐνισχύει στόν ἀγῶνα κατά τῆς ἁμαρτίας. γ) Εἶναι ἰσχυρότατο ὅπλο κατά τοῦ διαβόλου, ἰδιαίτερα ὅταν συνδυάζεται μέ τήν προσευχή, κατά τήν διαβεβαίωση τοῦ Κυρίου: «Τοῦτο τό γένος (τῶν δαιμόνων) οὐκ ἐκπορεύεται εἰ μή ἐν προσευχῇ καί νηστείᾳ»! (Ματθ. 17, 21). δ) Καθαρίζει τόν νοῦ ἀπό λογισμούς: ἀπό πονηρούς, αἰσχρούς καί μάταιους λογισμούς. Ὁ πνευματικός πόλεμος κάθε πιστοῦ δέν στρέφεται μόνο ἐναντίον τῶν παθῶν καί τῆς ἁμαρτίας, ἀλλά καί ἐναντίον τῶν λογισμῶν. ε) Συμβάλλει στήν καθαρή (ἀπερίσπαστη) προσευχή. στ) Συνάπτει μέ τόν Θεό. Καθαρίζει τό «ὁπτικόν» τῆς ψυχῆς (τόν «νοῦ»), μέ ἀποτέλεσμα ὁ θεραπευμένος πνευματικά ἄνθρωπος νά ἀρχίσει νά «βλέπει» τόν Θεό καί νά «κοινωνεῖ» μαζί Του. ζ) Κατά συνέπεια, καθιστᾶ τούς νηστεύοντας «Παραδείσου οἰκήτορας», γίνεται «κλείς Παραδείσου», εἰσάγει στόν Παράδεισο. η) Τέλος, συμβάλλει ὁπωσδήποτε καί στήν ὑγεία τοῦ σώματος. 

(«Ἁγία Γραφή, Ἐκκλησία καί Παράδοση», Πρόγραμμα Μελέτης καί Ἑρμηνείας τῆς Ἁγίας Γραφῆς τοῦ Μητροπολιτικοῦ Ἱ. Ναοῦ Ἁγίου Βασιλείου Τριπόλεως. Ὑπεύθυνος π. Σωτήριος Ὀ. Ἀθανασούλιας. Περίοδος Γ΄, ἔτος 2025-2026).