Ο Ιερεύς και Οπλαρχηγός του Περθωρίου Γεώργιος Πουρναράς

 

Ο ΙΕΡΕΥΣ ΚΑΙ ΟΠΛΑΡΧΗΓΟΣ - ΧΙΛΙΑΡΧΟΣ
ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΟΥΡΝΑΡΑΣ, ΕΦΗΜΕΡΙΟΣ ΠΕΡΘΩΡΙΟΥ,
ΚΑΙ Η ΘΥΣΙΑ ΤΟΥ^*
 
ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ
 
ΠΡΩΤ. ΣΩΤΗΡΙΟΥ Ο. ΑΘΑΝΑΣΟΥΛΙΑ

 

Στίς 20 Μαΐου κάθε χρόνο τιμᾶται ἡ μνήμη τῆς ἡρωϊκῆς θυσίας ἑνός ἐμβληματικοῦ Κληρικοῦ τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπανάστασης, τοῦ Ἀρχιμανδρίτη Γρηγορίου Δικαίου ἤ «Παπαφλέσσα», καί τῶν συμπολεμιστῶν του στό Μανιάκι, οἱ ὁποῖοι ἔπεσαν μαχόμενοι ἐναντίον τῶν στρατευμάτων τοῦ Ἰμπραήμ τήν ἴδια ἡμερομηνία τοῦ ἔτους 1825. Πρόσφατα, μάλιστα (2025), συμπληρώθηκαν 200 χρόνια ἀπό τό μεγάλο ἐκεῖνο καί ἱστορικό γεγονός, μέ ἀποτέλεσμα ἡ ἐπέτειος νά ἑορταστεῖ μέ περισσότερες ἐκδηλώσεις καί μέ ἐπισημότερο τρόπο.

Ἴσως δέν εἶναι εὐρύτερα γνωστό, ὅτι στή μεγάλη ἐκείνη μάχη μετεῖχαν καί θυσιάστηκαν ὁ μακαριστός Ἐφημέριος, προκάτοχός μου στήν Ἐνορία Τιμίου Προδρόμου Περθωρίου Ἀρκαδίας καί Ὁπλαρχηγός, Ἱερεύς Γεώργιος Πουρναρᾶς, μαζί μέ 65 (ἤ κατ’ ἄλλους μέ 85) Περθωρῖτες. Ἡ γενέτειρά του, βέβαια, τό Περθώρι Ἀρκαδίας, τόν τιμᾶ ἰδιαίτερα, ἡ μνήμη του ἐκεῖ εἶναι ζωντανή καί στόν Ναό τοῦ Τιμίου Προδρόμου, ὅπου λειτουργοῦσε, μνημονεύουμε πάντοτε «Γεωργίου Ἱερέως καί τῶν σύν αὐτῷ πεσόντων». Ὡστόσο, ὅσα γνωρίζουμε γιά τή ζωή καί τή δράση του εἶναι λίγα. Ἀπό αὐτά, ἄλλα προέρχονται ἀπό κάποιες πηγές τῆς ἐποχῆς καί ἄλλα ἀπό τήν τοπική προφορική παράδοση, ἡ ὁποία βέβαια, ἔχει καί αὐτή τήν ἀξία της καί πρέπει νά διατηρηθεῖ καί νά καταγραφεῖ.

Θά προσπαθήσουμε στή συνέχεια νά σκιαγραφήσουμε τά σχετικά μέ τή ζωή, τή δράση καί τή θυσία τοῦ θρυλικοῦ «Παπα - Γιώργη», ὅπως ἦταν περισσότερο γνωστός, τοῦ «Περθεριώτη», μέ βάση κυρίως ἀναφορές στό ὄνομά του, πού ὑπάρχουν σέ ἔγγραφα τῆς ἐποχῆς, ἀλλά καί μέ στοιχεῖα ἀπό τήν τοπική προφορική παράδοση.

 

*     *     *

 

Ἀναφορές γιά τόν μακαριστό Παπα - Γιώργη ὑπάρχουν στά «Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας» (ἔκδ. Βιβλιοθήκης τῆς Βουλῆς) καί σέ ἱστορικούς ἤ συγγραφεῖς τῆς ἐποχῆς του, ὅπως ὁ Φωτάκος^[1] καί ὁ Ρηγόπουλος^[2]. Ἀπό αὐτές γνωρίζουμε μέ βεβαιότητα τήν ἡμερομηνία τῆς θυσίας του στό Μανιάκι στίς 20/5/1825. Δέν γνωρίζουμε, ὅμως, σέ ποιά ἡλικία θυσιάστηκε ὁ ἡρωϊκός Παπα - Γιώργης,^[3] οὔτε τό ἔτος τῆς γέννησής του. Γνωρίζουμε, ὅτι ἦταν Ἐφημέριος στό Περθώρι καί λειτουργοῦσε στόν Ἱερό Ναό τοῦ Τιμίου Προδρόμου, στόν σημερινό Ἐνοριακό Ναό τοῦ Περθωρίου. Παράλληλα, ἦταν Ὁπλαρχηγός, ἐπικεφαλῆς μεγάλου σώματος κλεφτῶν, πού δροῦσε στήν ὀρεινή περιοχή μεταξύ Περθωρίου καί Ἱερᾶς Μονῆς Ἐπάνω Χρέπας, πάνω ἀπό τό χωριό Περθώρι τοῦ σημερινοῦ νομοῦ Ἀρκαδίας. Τό Περθώρι βρίσκεται κοντά στήν Τρίπολη, βορειοδυτικά καί σέ ἀπόσταση 5 χιλιομέτρων περίπου, ἡ δέ Μονή τῆς Ἐπάνω Χρέπας βρίσκεται πάνω ἀπό τό χωριό σέ ὑψόμετρο 1.280 μέτρων καί σέ ἀπόσταση 11 χιλιομέτρων περίπου ἀπό τήν Τρίπολη (ἄς σημειωθεῖ, ὅτι τότε δέν ὑπῆρχε ὁ σημερινός δρόμος καί ἡ πρόσβαση στή Μονή γινόταν μόνο μέ πεζοπορία - ἀνάβαση ἤ μέ ζῶα). Ὁ Θεόδωρος Ρηγόπουλος τόν μνημονεύει μεταξύ τῶν Κληρικῶν, οἱ ὁποῖοι δέν μετεῖχαν ἁπλά στήν Ἐπανάσταση, ἀλλά «ἦσαν καί ἐπί κεφαλῆς στρατιωτῶν».^[4] Ἡ Ἑλληνική Πολιτεία τῆς ἐποχῆς, ἄλλωστε, τόν τίμησε μέ τόν στρατιωτικό βαθμό τοῦ Χιλιάρχου, ὅπως θά δοῦμε στή συνέχεια. Ἄν, ὅπως διασώζει ἡ προφορική παράδοση, στό Μανιάκι δέν πῆρε μαζί του ὅλους τούς ἑτοιμοπόλεμους Περθωρῖτες, ἀλλά ἐπέλεξε μόνο ὅσους δέν εἶχαν μεγάλες οἰκογενειακές ὑποχρεώσεις (συζύγους, παιδιά κ.ἄ.), γνωρίζοντας ὅτι τό πιθανώτερο ἦταν νά μήν ἐπιζήσουν, τότε τό στρατιωτικό σῶμα, στό ὁποῖο ἦταν ἀρχηγός, ἦταν πολύ μεγαλύτερο τῶν 65 ἤ 85, πού θυσιάστηκαν στό Μανιάκι. Ἄς σημειωθεῖ, ὅτι κάποιοι ἀπό τούς συμπολεμιστές του θά εἶχαν, προφανῶς, ἤδη σκοτωθεῖ σέ μάχες ἤ ἐχθροπραξίες, πού προηγήθηκαν. Ἔλαβε μέρος, ὅπως θά δοῦμε, στήν πολιορκία τῆς Τριπολιτσᾶς, στίς πολιορκίες τοῦ Ναυπλίου καί σέ διάφορες μάχες.

Ὁ μακαριστός Παπα - Γιώργης ἦταν ἔγγαμος. Ἡ Πρεσβυτέρα του ὀνομαζόταν Καλομοίρα (τό ἐπώνυμό της εἶναι ἄγνωστο), ἔμεινε δέ χήρα μετά τή θυσία τοῦ Παπα - Γιώργη μέ τά παιδιά τους ὀρφανά. Ὅπως μᾶς πληροφορεῖ ἡ ἴδια σέ ἀναφορά της στίς 9/4/1856 «Πρός τήν ἐξεταστικήν ἐπί τοῦ Ἱεροῦ ἀγῶνος ἐπιτροπήν»,^[5] εἶχαν δύο παιδιά, γυό καί κόρη, ἀπό τά ὁποῖα, ὁ μέν γυός στρατεύτηκε καί πέθανε στή διάρκεια τῆς στρατιωτικῆς θητείας του, ἡ δέ κόρη ἦλθε σέ Γάμο τό 1835, ἀλλά ἔμεινε καί αὐτή χήρα σέ μιά δεκαετία (1845) μέ τρία παιδιά ὀρφανά. Ἀναφέρει χαρακτηριστικά ἡ Πρεσβυτέρα, ὅτι ὁ σύζυγός της, «ἄφισε δέ χήρα καί ὀρφανά ἀπροστάτευτα καί λειμοκτονοῦντα καί τόν υἱόν μου ἐπῆραν ὡς Στρατεύσημον πρό χρόνου, ὅπου καί ἀπεβίωσε εἰς τό διάστημα τῆς Στρατιωτικῆς του ὑπηρεσίας, ἡ δέ θυγάτηρ μου ἐλθών εἰς γάμον κατά τά 1835 καί μετά δεκαετίαν ἀποβιώσας ὁ σύζυγός της ἄφισεν αὐτή χήρα μετά 3 θύλεα τέκνα».^[6]

Ὁ Φωτάκος μᾶς πληροφορεῖ, ὅτι καταγόταν ἀπό τό Περθώρι καί ἀνῆκε στήν οἰκογένεια τῶν Πουρναραίων, πού ἦταν «καπεταναῖοι» τοῦ χωριοῦ τους: «Οὗτοι [οἱ ἀδελφοί Πουρναραῖοι], μετά τοῦ περιφήμου Παπαγεώργη ἦσαν οἱ καπεταναῖοι τοῦ χωρίου των Περθώρι, καί ὠνομάζοντο Παναγιώτης καί Γεώργιος. Κατά διαταγήν δέ τοῦ Θ. Κολοκοτρώνη οἱ δύω οὗτοι ἀδελφοί εἶχον τήν φροντίδα τῆς φυλακῆς (βάρδιας), ἡ ὁποία ἐστέκετο ἐπάνω εἰς τό βουνόν τῆς Ἐπάνω Χρέπας λεγόμενον. Ἄναυαν φωτιαῖς διά νά ἐβγαίνῃ καί ὑψοῦται ὁ καπνός, ὁ ὁποῖος ἦτο τό σύνθημα, διά τοῦ ὁποίου εἰδοποιεῖτο τό στρατόπεδον τοῦ Κολοκοτρώνη καί λοιπῶν ... Οἱ Πουρναραῖοι ὑπηρέτησαν κατά τήν πολιορκίαν ταύτην [τῆς Τριπολιτσᾶς] πολεμοῦντες γενναίως μέχρι τῆς ἁλώσεως, ἔπειτα δέ ἐπολέμησαν καί εἰς τούς πολέμους κατά τοῦ Δράμαλη, καί ἀλλοῦ. Ὁ Παπαγεώργης μάλιστα παντοῦ ἔτρεχε πολεμῶν, ὑπῆγε καί εἰς τήν Ρούμελην καί ἀνεγνωρίσθη παληκάρι· ἔπεσε δέ μαχόμενος ἐνδόξως κατά τοῦ Ἰμβραήμ εἰς τό αὐτό ταμποῦρι καί ἀγκαλιά μετά τοῦ ἐνδόξου ἀρχιμανδρίτου Φλέσα κατά τήν θέσιν Μανιάκι τῆς Μεσσηνίας».^[7]

Τό ἐπώνυμό του ἦταν «Πουρναρᾶς». Σέ πρόσφατες ἀναφορές ἀπαντᾶ καί τό «Τσιλιμίγκρας», ἐπώνυμο γνωστῆς οἰκογένειας τοῦ Περθωρίου,^[8] ἀλλά τό ἐπώνυμο αὐτό δέν ἀπαντᾶ στίς πηγές τῆς ἐποχῆς. Οὔτε ὁ ἴδιος τό χρησιμοποιεῖ, οὔτε ἡ Πρεσβυτέρα του, οὔτε κάποιος ἄλλος. Ὁ ἴδιος ὑπέγραφε ὡς «Παπα - Γιώργης Περθεριώτης», ὅπως φαίνεται σέ κοινή «Ἀναφορά τοῦ λαοῦ τῆς τε ἐπαρχίας καί πόλεως Τριπολιτζᾶς» πρός τήν «Ὑπερτάτην Διοίκησιν» στίς 1/5/1823.^[9] Τό ἴδιο περίπου καί σέ προσωπική ἀναφορά του «πρός τό Ὑπουργεῖον τοῦ Πολέμου» στίς 23/5/1823 («Παπα - Γεώργης Περθεριώτης»).^[10] Ἡ Πρεσβυτέρα του ὑποβάλλει τήν παραπάνω ἀναφορά στίς 9/4/1865 ὡς «χήρα του ποτέ χιλιάρχου Παπαγεώργη Πεθεριώτου ἤ Πουρναρᾶ», ὑπογράφει δέ ὡς «Καλομοίρα παπαγεώργενα πεθεργιώτου» καί ἀναφέρεται στόν σύζυγό της ὡς «παπαγιώργη Πεθεριώτην» καί «Παπαγεώργη Πεθεριώτην».^[11] Σέ «Κατάστιχο καταγραφῆς καταβολῆς σιτηρεσίων» τῆς 7/9/1822 ἀναφέρεται ὡς «παπα Γεώργης Περθωριώτης».^[12] Σέ δήλωση τοῦ Σταΐκου Σταϊκοπούλου τῆς 27/11/1822 ἀναφέρεται ὡς «ἅγιος Παπα - Γεώργιος Τριπολιτζότης».^[13] Σέ σημείωμα τοῦ Θεοδώρου Κολοκοτρώνη τῆς 29/11/1822, ἀναφέρεται ὡς «Παπα Γεώργιος Πεθεριώτης».^[14] Σέ ἔγγραφο τοῦ Ὑπουργείου Πολέμου πρός τήν «Προσωρινή Διοίκησιν» τῆς 26/5/1823 ἀναφέρεται ὡς «Γεώργιος, ἱερεύς, Περθωριώτης» καί ὡς «παπα-Γεώργιος».^[15] Σέ ἔγγραφο τοῦ Ἐκτελεστικοῦ Σώματος πρός τόν Πρόεδρο τοῦ Βουλευτικοῦ τῆς 30/5/1823 ἀναφέρεται ὡς «Γεώργιος ἱερεύς Περθοριώτης».^[16] Σέ ἄλλο ἔγγραφο τοῦ Ἐκτελεστικοῦ πρός τόν Πρόεδρο τοῦ Βουλευτικοῦ τῆς 19/6/1823 ἀναφέρεται ὡς «παπα - Γεώργιος Περθεριώτης».^[17] Σέ Πρακτικά τοῦ Βουλευτικοῦ τῆς 20/6/1823 ἀναφέρεται ὡς «Π. Γεώργ. Περθεριώτης».^[18] Στά Ἀπομνημονεύματα τοῦ Θεοδώρου Ρηγόπουλου ἀναφέρεται ὡς «Παπά - Γεώργιος Πουρναρᾶς ἤ Πεθεριώτης».^[19] Ἀπό τόν Φωτάκο ἀναφέρεται ὡς «ὁ περίφημος Παπα - γεώργιος ἀπό τό Περθώρι»,^[20] ὡς «Παπαγεώργιος» καί ὡς «Παπαγεώργης».^[21] Ἀπό τά παραπάνω προκύπτει, ὅτι στίς περισσότερες περιπτώσεις ἀναφέρεται στίς πηγές τό «Περθεριώτης» μέ μικρές παραλλαγές καί ὅτι ἔτσι ὑπέγραφε καί ὁ ἴδιος. Ὅμως, τό προσωνύμιο αὐτό εἶναι δηλωτικό τόπου καταγωγῆς (σέ μία περίπτωση ἀναφέρεται καί τό «Τριπολιτζότης») καί ὄχι ἐπώνυμο ἤ ὄνομα οἰκογένειας. Τό «Πουρναρᾶς» ἀναφέρεται στίς πηγές τῆς ἐποχῆς καί ἰδιαίτερα τό ἀναφέρει ἡ Πρεσβυτέρα του («χήρα του ποτέ χιλιάρχου Παπαγεώργη Πεθεριώτου ἤ Πουρναρᾶ»),^[22] τῆς ὁποίας ἡ μαρτυρία εἶναι, βέβαια, πανίσχυρη.

Τόν ἀείμηστο Παπα - Γιώργη ὑποδήθκε ὁ Λαυρέντης Διανέλλος
στή γνωστή ταινία "Παπαφλέσσας"

Εἶναι ἄγνωστο πότε ἀκριβῶς ὁ μακαριστός Παπα - Γιώργης ἄρχισε τόν ἔνοπλο ἀγώνα ἤ πότε εἰσῆλθε σ’ αὐτόν. Εἶναι, ἐπίσης, ἀμφίβολο ἄν μετά τήν ἐμπολοκή του στόν ἀγώνα συνέχισε νά ἐνεργεῖ τά τῆς Ἱερωσύνης, δηλαδή ἄν συνέχισε νά λειτουργεῖ ὡς Κληρικός, δεδομένου ὅτι λόγοι συνειδήσεως καί οἱ σχετικές ἀπογορεύσεις τῶν ἱερῶν κανόνων ἴσως τόν ἐμπόδιζαν. Ὄντως, οἱ κανόνες τῆς Ἐκκλησίας ἀπαγορεύουν αὐστηρά σέ ὅποιον ἔχει διαπράξει φόνο νά προσέρχεται στήν Ἱερωσύνη ἤ νά ἐνεργεῖ τά τῆς Ἱερωσύνης,^[23] ὅμως ἡ περίπτωση τοῦ ἀπελευθερωτικοῦ ἀγώνα εἶναι εἰδική. Ἡ Πρεσβυτέρα του μᾶς παρέχει τήν ἑξῆς μαρτυρία: «Ὁ Μακαρίτης Σύζυγός μου ἅμα ἡ Σάλπηξ τῆς Ἱερᾶς πάλης Ἐσήμανε ἐγκατέληπε τοῦ Ἱερατικοῦ του ἐπαγγέλματος, τήν ἀνάπαυσιν καί τούς πόρους. δραξάμενος μέ ἔνθερμον ζῆλον τά ὅπλα ἔτρεξεν ἔκτοτε πάντοτε ἀτρόμητος μαχητής, ὅπου ἡ ἀνάγκη τῆς πατρίδος τόν ἐπροσκάλει».^[24] Αὐτό σημαίνει, ὅτι μετά τήν ἐμπλοκή του στόν ἀγώνα ἔπαψε ἤ τουλάχιστον ἀπέφευγε νά ἐνεργεῖ τά τῆς Ἱερωσύνης. Σέ ἔγγραφο τῶν Ὑπουργῶν Πολέμου Ἀ. Παπαγεωργίου καί Χρ. Περραιβοῦ πρός τό Ἐκτελεστικό Σῶμα τῆς 26/5/1823 ἀναφέρεται ὅτι, «Οὗτος ὁ ἱερεύς ... θανατώσας ἱκανούς ἐχθρούς τῆς πίστεως καί πατρίδος, ἐκκλησιαστικοῦ ὑπουργήματος εἶναι ἀνεπίδεκτος».^[25] Ὡστόσο, ἡ τοπική παράδοση δέχεται ὅτι στίς 14 Σεπτεμβρίου 1821, μνήμη τῆς Ὑψώσεως τοῦ Τιμίου Σταυροῦ, λειτούργησε στήν Ἱερά Μονή τῆς Ἐπάνω Χρέπας, πάνω ἀπό τό Περθώρι, καί κοινώνησε τόν Θεόδωρο Κολοκοτρώνη^[26] καί τούς συμπολεμιστές του, λίγες μέρες πρίν τήν ἅλωση τῆς Τριπολιτσᾶς (23/9/1821). Στή Μονή τῆς Ἐπάνω Χρέπας σώζεται καί ἐπιδεικνύεται, ὡς ἱερό κειμήλιο, τό ἅγιο Ποτήριο, ἀπό τό ὁποῖο κοινώνησε ὁ Κολοκοτρώνης καί ἡ συνοδεία του, ἡ δέ Ὕψωση τοῦ Τιμίου Σταυροῦ τιμᾶται σάν «δεύτερη πανήγυρη» τῆς Μονῆς (στή Θεία Λειτουργία τῆς ἑορτῆς χρησιμοποιεῖται συνήθως τό ἴδιο ἅγιο Ποτήριο, πού χρησιμοποιήθηκε στίς 14/9/1821). Ἐπίσης, ἡ τοπική παράδοση ἀναφέρει ὅτι τήν παραμονή, πρίν τήν ἀναχώρηση τοῦ στρατιωτικοῦ σώματος τῶν Περθωριτῶν γιά τό Μανιάκι, ὁ Παπα - Γιώργης λειτούργησε στόν Ἱερό Ναό τοῦ Τιμίου Προδρόμου, ὅπου ὅλοι ζήτησαν συγγνώμη καί κοινώνησαν, γιατί, ὅπως ἔλεγε ὁ ἴδιος, «γάμος χωρίς σφαχτά δέ γίνεται, οὔτε πόλεμος χωρίς σκοτωμούς».^[27]

Σύμφωνα μέ σωζόμενες μαρτυρίες τῶν πηγῶν, ὁ μακαριστός Παπα - Γιώργης μετεῖχε σέ χαρακτηριστικές μάχες τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπανάστασης. Κατά τή μαρτυρία τῆς Πρεσβυτέρας του, «ἅμα ἡ Σάλπηξ τῆς Ἱερᾶς πάλης Ἐσήμανε ... δραξάμενος μέ ἔνθερμον ζῆλον τά ὅπλα ἔτρεξεν ἔκτοτε πάντοτε ἀτρόμητος μαχητής, ὅπου ἡ ἀνάγκη τῆς πατρίδος τόν ἐπροσκάλει» καί «συναγωνίσθη εἰς τάς κινδυνοδεστέρας μάχας».^[28] Εἰδικότερα, μετεῖχε στήν πολιορκία τῆς Τριπολιτσᾶς (Ἀπρίλιος 1821 - 23/9/1821),^[29] στίς δύο πολιορκίες τοῦ Ναυπλίου, πιθανώτατα μετεῖχε στή μάχη τῶν Δερβενακίων ἐναντίον τοῦ Δράμαλη (26/7/1822)^[30] καί «συνετέλεσεν εἰς τήν καταστροφήν τῶν εἰς ἄργους εἰσβαλόντων ἐχθρῶν». Προφανῶς, ἡ τελευταία μαρτυρία τῆς Πρεσβυτέρας ἀναφέρεται στήν κατάληψη τοῦ Ἄργους ἀπό τό τόν Δράμαλη (Ἰούλιος 1822), κατά τήν ὁποία οἱ ἑλληνικές ἐπαναστατικές δυνάμεις κράτησαν τή Λάρισα (τό κάστρο) τοῦ Ἄργους μέχρι λίγο πρίν τήν καταστροφή τοῦ Δράμαλη στά Δερβενάκια. Ὁ Φωτάκος ἀναφέρεται καί σέ στρατιωτική δράση τοῦ Παπα - Γιώργη ἀκόμη καί ἐκτός τῆς Πελοποννήσου, στή Ρούμελη: «Ὁ Παπαγεώργης μάλιστα παντοῦ ἔτρεχε πολεμῶν, ὑπῆγε καί εἰς τήν Ρούμελην καί ἀνεγνωρίσθη παληκάρι».^[31]

Σέ δήλωση πού ὑπογράφει ὁ Στάικος Σταϊκόπουλος στίς 27/11/1822 ἀναφέρεται ὅτι, «ὁ ἅγιος Παπα-Γεώργιος Τριπολιτζότης ἐδούλευσε καί εἰς τήν προτέραν τοῦ Ναυπλίου πολιορκίαν καί εἰς τήν δευτέραν, ἀλλ’ ἤδη ἀπέρχεται εἰς Δερβενάκια».^[32] Ὁ Στάικος Σταϊκόπουλος ἦταν ἐπικεφαλῆς τῶν ἑλληνικῶν στρατευμάτων, πού πολιορκοῦσαν τό Ναύπλιο καί στίς δύο πολιορκίες του. Ἡ πρώτη πολιορκία ἄρχισε τόν Ἀπρίλιο τοῦ 1821 καί τελείωσε τόν Μαΐο τοῦ 1822. Ἡ δεύτερη ἄρχισε μετά τήν καταστροφή τῶν στρατευμάτων τοῦ Δράμαλη στά Δερβενάκια (26/7/1822) καί ἔληξε θριαμβευτικά μέ τήν ἅλωση τοῦ Παλαμηδίου τή νύκτα τῆς 29ης πρός τήν 30ή Νοεμβρίου 1822. Λίγες μέρες πρίν τήν ἅλωση τοῦ Παλαμηδίου ὁ Σταϊκόπουλος ἀπέστειλε τόν Παπα - Γιώργη, πού μετεῖχε στήν πολιορκία, γιά ἄγνωστο λόγο στά Δερβενάκια (27/11/1822). Ἐκεῖ συναντήθηκε μέ τόν Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, μεταφέροντάς του προφανῶς κάποιο μήνυμα, ὁ δέ Κολοκοτρώνης ἀμέσως τόν ἀπέστειλε πάλι στήν πολιορκία τοῦ Ναυπλίου, μέ τό ἑξῆς σημείωμα: «Ὁ παρών Παπα Γεώργιος Πεθεριώτης, μέ 2 ἀνθρώπους τοῦ Παναγῆ Ρουμελιώτη καί Ἀσιμάκη Πατρινοῦ, ἔχει τήν ἄδεια νά ὑπάγῃ μέ αὐτούς εἰς τήν πολιορκείαν τοῦ Ναυπλίου, ὅθεν νά μένῃ ἀνενόχλητος ἀπό κάθε τί. θέλει μένει μέ τόν Καπ. Στάικον Σταϊκόπουλον». Ὑπογράφει «ὁ Ἀρχιστράτηγος Θ. Κολοκοτρώνης», μέ ἡμερομηνία «29 Νοεμβρίου 1822 Ντερβενάκι».^[33]

Τήν 1/5/1823 ὁ Πάπα - Γιώργης ὑπογράφει μεταξύ πολλῶν ἄλλων σέ κοινή ἀναφορά «τοῦ λαοῦ τῆς τε ἐπαρχίας καί πόλεως Τριπολιτζᾶς» πρός τήν «Ὑπερτάτην Διοίκησιν» ὑπέρ τοῦ «Γεωργίου Μπάρμπογλους» (Βάρβογλη) καί κατά τοῦ Ρήγα Παλαμήδη, ὥστε νά ἀναγνωριστεῖ ὁ πρῶτος ὡς «νομικός παραστάτης» (ἐκπρόσωπος) τῶν Τριπολιτῶν στήν «Ὑπερτάτην Διοίκησιν» καί νά ἀποβληθεῖ ὁ δεύτερος ὡς «ταραχοποιός» καί αἴτιος τοῦ νά «γεννηθοῦν μεγαλώτατα σκάνδαλα καί ταραχαί» στήν περιοχή.^[34]

Οἱ πηγές ἀναφέρονται μέ μεγάλο σεβασμό στό πρόσωπο τοῦ Παπα - Γιώργη καί στόν χαρακτήρα του. Στό ἔγγραφο τῶν Ὑπουργῶν Πολέμου Ἀ. Παπαγεωργίου καί Χρ. Περραιβοῦ πρός τό «Ἐκτελεστικόν Σῶμα» τῆς 26/5/1823 ἀποκαλεῖται «φιλοκίνδυνος καί φιλοπόλεμος, ἀλλά καί ἐνάρετος», θεωρεῖται δέ «γνωστός εἰς πολλούς καί μάλιστα εἰς τήν ἐπαρχίαν του Τριπολιτζάν».^[35] Στή Δήλωση τοῦ Στάικου Σταϊκόπουλου στίς 27/11/1822 ἀποκαλεῖται «ἅγιος».^[36] Ὁ Φωτάκος σέ δύο περιπτώσεις τόν ἀποκαλεῖ «περίφημον».^[37]

Λόγῳ ἀκριβῶς τῆς ἀρετῆς του καί τῆς ἀνιδιοτέλειάς του, ὁ μακαριστός Παπα - Γιώργης ἦταν μονίμως πτωχός καί ἐμπερίστατος: «ἐγένετο φιλοκίνδυνος καί φιλοπόλεμος, ἀλλά καί ἐνάρετος, διά τοῦτο καί πτωχεύει»!^[38] Ἤδη εἶχε προσφέρει στόν Ἀγώνα τή μικρή προσωπική του περιουσία, ὅπως μαρτυρεῖ δήλωση Τριπολιτῶν στίς 30/5/1829, δηλαδή μετά τόν θάνατό του: «θυσιάσας καί τήν μικράν του κατάστασιν καί πάντοτε σταθεῖς μακράν καταχρήσεως ... ἀπέθανεν ἐνδόξος μαχόμενος ... ἄφησε δέ τήν γυναῖκα του μέ ἕν ἀρσενικόν παιδίον καί ἕν κορίτζιον, καί πάντα ἐν ἀπορείᾳ».^[39] Τά ἴδια σχεδόν ἐπαναλαμβάνει καί ἡ Πρεσβυτέρα του στήν ἀναφορά της στίς 9/4/1856: «Ὁ Μακαρίτης Σύζυγός μου ... ἐγκατέληπε τοῦ Ἱερατικοῦ του ἐπαγγέλματος, τήν ἀνάπαυσιν καί τούς πόρους ... ἀπέχων πάσης καταχρήσεως καί μή λαμβάνων ποτέ μισθούς, ἐδαπάνησε τήν ἰδίαν του κατάστασιν εἰς τάς δημοσίους ὑπηρεσίας ὡς ἀποδικνύεται ἐκ τῶν ἐγκλείστων ἐπισήμων ἐγγράφων, (ἀντίγραφα) ... ἄφισε δέ χήρα καί ὀρφανά ἀπροστάτευτα καί λειμοκτονοῦντα», ζητᾶ δέ τήν συνδρομή τῆς Πολιτείας «καθ’ ὅσον δέν εἶναι δίκαιον ν’ ἀποθνῄσκουν εἰς τήν ψάθαν αἱ χήραι καί τά ὀρφανά τῶν ἀγωνιστῶν οἵτινες ἐπροσέφεραν περιουσίαν καί ζωήν διά τήν ἀπελευθέρωσιν τῆς πατρίδος».^[40] Ἡ μακαριστή Πρεσβυτέρα μνημονεύει καί ἄλλα ἔγγραφα, πού ἀποδεικνύουν τήν τραγική της κατάσταση καί εἶχαν ἤδη ὑποβληθεῖ στήν Πολιτεία.

Σέ «Κατάστιχο καταγραφῆς καταβολῆς σιτηρεσίων» (προφανῶς, πρός μαχόμενους στρατιῶτες) τοῦ Σεπτεμβρίου τοῦ 1822 καί ὑπό τόν τίτλο «Ἔξοδα διάφορα 7βρίου 1822» ἀναφέρεται ὅτι δόθηκαν «εἰς τόν παπα Γεώργη Περθωριώτην διά ἰατρικά του καί λοιπά ἀναγκαῖα 25» γρόσια.^[41]

Τόν Μάϊο τοῦ 1823 ὁ Παπα - Γιώργης πληροφορήθηκε ὅτι «ἡ Διοίκησις», γνωρίζοντας τούς ἀγῶνες του, ἐπιθυμεῖ νά τούς ἀνταμείψει «καθ’ ὅσον δύναται κατά τό παρόν», διορίζοντάς τον προφανῶς σέ κάποια ἔμμισθη θέση. Ὑπέβαλε, λοιπόν, ἀναφορά «πρός τό Ὑπουργεῖον τοῦ Πολέμου» στίς 23/5/1823, μέ τήν ὁποία παρακαλεῖ νά διορισθεῖ «εἰς ἕν ἀπό τά ἑξῆς: ἤ εἰς τήν ἐπιτροπήν τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Ἁγίου Βασιλείου, συμπεριεχομένων καί τῶν περί αὐτῶν ἐργαστηρίων, τό ὁποῖον καί ἁρμοδιώτερον, ἤ νά μέ διορίσῃ εἰς τό χωρίον μου Περθώρι διά νά συνάξω τά ἐφετεινά δέκατα, διά νά θρέψω τήν φαμελίαν μου καί νά ἀπαιτήσω μέρος τῶν χρεῶν καί ἐξόδων μου». Δέν ἐπιθυμεῖ νά ἐπιβαρύνει τό νεοσύστατο κράτος, ἐπισημαίνοντας ὅτι «ἡ τῆς ἐκκλησίας ἀπόλαυσις δέν εἶναι ποσῶς μεγάλη· πρός τούτοις, δέν φέρει μήτε ζημίαν εἰς τό Ἐθνικόν Ταμεῖον. Τό χωρίον μου ἔχει μόνον δέκα ζευγάρια» καί διαβεβαιώνει ὅτι «δέν ἀγαπῶ νά πλεονεκτήσω ἀλλά νά ζήσω τήν φαμελίαν μου».^[42] «Τό Ὑπουργεῖον τοῦ Πολέμου» διεβίβασε τήν παραπάνω ἀναφορά τοῦ Παπα - Γιώργη «Πρός τό Ἐκτελεστικόν Σῶμα» στίς 26/5/1823, μέ ἔγγραφο τό ὁποῖο ὑπογράφουν «οἱ Ὑπουργοί τοῦ Πολέμου» Ἀ. Παπαγεωργίου καί Χρ. Περραιβός καί μέ τήν πρόταση νά διορισθεῖ σέ «βαθμόν ἀνάλογον ὑπό τήν ὁδηγίαν τοῦ χιλιάρχου Ἀλεξίου», δηλαδή νά διορισθεῖ ὡς ἀξιωματικός τοῦ στρατοῦ, ὑπό τίς διαταγές τοῦ «χιλιάρχου Ἀλεξίου».^[43] Τό «Ἐκτελεστικόν Σῶμα» (ἡ «Κυβέρνηση» τῆς ἐποχῆς), ἀφοῦ μελέτησε τίς ἀναφορές τοῦ Ὑπουργείου Πολέμου καί ἄλλα σχετικά ἔγγραφα καί ἐνέκρινε «τάς ἀναφερομένας ἐκδουλεύσεις» τοῦ «Γεωργίου ἱερέως Περθοριώτη» καί ἄλλων ἀγνωνιστῶν, ὡς «ἀξίας ἀμοιβῆς^[44] δι’ ἀναλόγων προβιβασμῶν» σέ στρατιωτικούς βαθμούς, ὑπέβαλλε τό θέμα γιά ἔγκριση «πρός τόν ἐκλαμπρότατον Πρόεδρον τοῦ Βουλευτικοῦ» (δηλαδή πρός τή «Βουλή» τῆς ἐποχῆς), μέ ἔγγραφο στίς 30/5/1823, τό ὁποῖο ὑπογράφουν «ὁ Πρόεδρος Πετρομπέης Μ(αυρομιχάλης)», οἱ «Θ. Κολοκοτρώνης, Ἀνδρέας Ζαήμης» καί «ὁ Γενικός Γραμ. Α. Μαυροκορδατος».^[45] Τό Βουλευτικό, ἀφοῦ συζήτησε τό θέμα, προβίβασε τό Παπα - Γιώργη, ὄχι στόν βαθμό κάποιου κατώτερου ἀξιωματικοῦ, ἀλλά στόν βαθμό τοῦ Χιλιάρχου (τοῦ ἐπικεφαλῆς, τυπικά τουλάχιστον, χιλίων στρατιωτῶν, μέ τούς ἀνάλογους κατώτερους ἀξιωματικούς). Ἔτσι, στά Πρακτικά τοῦ Βουλευτικοῦ τῆς 20/6/1823 ἀναγράφεται: «Ἐπροβλήθη σύν τούτοις εἰς χιλιαρχίαν καί ὁ Π. Γεώργ. Περθεριώτης, ὁ δι’ ἀντιγράφου τῆς ἀναφορᾶς τοῦ Ὑπουργείου τοῦ Πολέμου ὑπ’ ἀριθ. 161 καί 2 Μαΐου ἀναφερόμενος».^[46] Κατόπιν τούτου ὁ Παπα - Γιώργης ἔλαβε ἔγγραφο τῆς «Προσωρινῆς Διοικήσεως τῆς Ἑλλάδος» μέ ἡμερομηνία 21/6/1823, τό ὁποῖο ἀνέφερε: «Ἡ διοίκησις μέ διαταγήν τῆς ὑπαρ. 9187 χάριν εὐγνωμοσύνης διά τάς πιστάς πρός τήν πατρίδα ἐκδουλεύσεις σου σέ προβιβάζει εἰς τόν βαθμόν τῆς χιλιαρχίας».^[47] Πρόεδρος τοῦ Ἐκτελεστικοῦ (Πρωθυπουργός) ἦταν τότε ὁ Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης.

Ἀνδριάντας τοῦ Παπαφλέσσα στό Μανιάκι

Αὐτό εἶναι τό ἱστορικό τῆς ἀναδείξεως τοῦ θρυλικοῦ Παπα - Γιώργη στόν ὑψηλό στρατιωτικό βαθμό τοῦ Χιλιάρχου. Ἡ νέα θέση του δέν ἦταν μόνο ὑψηλή καί πολύ τιμητική, ἀλλά καί ἔμμισθη. Ὡστόσο, ὅπως προκύπτει ἀπό τίς πηγές, ὁ Παπα - Γιώργης δέν ἔλαβε ποτέ κανέναν μισθό! Ἔτσι, ἡ Πρεσβυτέρα του στήν προμνημονευθεῖσα ἀναφορά της στίς 9/4/1865, σαράντα ὁλόκληρα χρόνια μετά τή θυσία τοῦ συζύγου της, διεκτραγωδεῖ τήν κατάστασή της, διαβεβαιώνει ὅτι ὁ σύζυγός της ἔζησε «μή λαμβάνων ποτέ μισθούς» καί ζητᾶ «Αον) Τούς εἰς τόν Παπαγεώργη Πεθεριώτην ἀνήκοντας μισθούς ἀπό τοῦ Μαρτίου τοῦ 1821 μέχρι 21 Ἰουνίου 1823 ὡς ἀξιωματικοῦ. Βον) Τούς ὀφειλομένους εἰς αὐτόν μισθούς ὡς χιλιάρχου ἀπό τῆς 21 Ἰουνίου 1823 μέχρι τέλους τοῦ 1825 κατά τήν ἡμέραν τῆς ἐν Μανιάτῃ μάχης τῆς τελευτῆς του καί Γον) ὅτι ἡ Σ. Ἐπιτροπή θεωρεῖ δίκαιον πρός ἀμοιβήν καθ’ ὅσον δέν εἶναι δίκαιον ν’ ἀποθνῄσκουν εἰς τήν ψάθαν αἱ χήραι καί τά ὀρφανά τῶν ἀγωνιστῶν οἵτινες ἐπροσέφεραν περιουσίαν καί ζωήν διά τήν ἀπολευθέρωσιν τῆς πατρίδος, καί σήμερον ἡ κυβέρνησις μοῦ δίδει πρός ἀμοιβήν Δρχ 25 κατά μῆνα μέ τάς ὁποίας ἄν ἦναι δυνατόν νά ζήση οἰκογένεια».^[48]

Ἄς ἐπιστρέψουμε, ὅμως, στίς ἐπιχειρήσεις, στά γεγονότα καί στό γενικό κλίμα τῆς ἐποχῆς. Μετά τίς ἔνδοξες νίκες κατά τά δύο πρῶτα χρόνια τῆς Ἐπανάστασης, ἀκολούθησαν οἱ γνωστές ἐμφύλιες διαμάχες ἀπό τόν Φθινόπωρο τοῦ 1823 ὡς τίς ἀρχές τοῦ 1825, μέ ἀποτέλεσμα ἡ Ἐπανάσταση νά κινδυνεύει νά ἐκφυλισθεῖ. Ὁ Παπαφλέσσας εἶχε ἤδη ἐκλεγεῖ Ὑπουργός τῶν Ἐσωτερικῶν στήν «Προσωρινήν Διοίκησιν τῆς Ἑλλάδος» ἀπό τήν Β΄ Ἐθνοσυνέλευση τοῦ Ἄστρους (Ἀπρίλιος 1823), διατηρώντας τό ἀξίωμα αὐτό μέχρι τή θυσία του στό Μανιάκι (1825). Ὁ Κολοκοτρώνης φυλακίστηκε στίς 6/2/1825, κατηγορούμενος γιά ἀντικυβερνητική δράση. Λίγες μέρες ἀργότερα (12/2/2025) ἀποβιβάζεται ὁ Ἰμπραήμ στήν Πελοπόννησο μέ περίπου 4.000 πεζούς στρατιῶτες καί 600 ἱππεῖς καί στίς 5/3/2025 καταφθάνουν ἐνισχύσεις, ἀνεβάζοντας τόν στρατό του στούς 12.000 ἄνδρες περίπου, ἀπό τούς ὁποίους οἱ 1.000 ἦσαν ἱππεῖς^[49]. Ἐνώπιον τῶν ἐξελίξεων αὐτῶν, ὁ Παπαφλέσσας μάταια ὑπέβαλλε συνεχεῖς ἐκκλήσεις στήν Κυβέρνηση νά ἀπελευθερωθεῖ ὁ Κολοκοτρώνης καί οἱ «ἀντικυβερνητικοί» - «ἀντάρτες» κρατούμενοι. Τελικά, ὁ Κολοκοτρώνης ἀποφυλακίστηκε στίς 18/5/2025, δύο μόλις μέρες πρίν ἀπό τή θυσία στό Μανιάκι, ὅταν εἶχαν χειροτερέψει πολύ τά πράγματα, φτάνοντας στό ἀπροχώρητο. Μέ αὐτά τά δεδομένα, ὁ Παπαφλέσσας θεώρησε ὅτι ἔπρεπε νά ἡγηθεῖ ὁ ἴδιος μιᾶς ἐκστρατείας ἐναντίον τοῦ Ἰμπραήμ, ἐγκαταταλείποντας τό ὑπουργικό γραφεῖο καί ἐπιστρέφοντας στίς πολεμικές ἐπιχειρήσεις. Ἦλθε, λοιπόν, στήν Τρίπολη στά τέλη τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1825, ὅπου ἔμεινε τρεῖς μέρες, μέ σκοπό νά συναντήσει Ὁπλαρχηγούς, πού εἶχε καλέσει ἀπό διάφορα μέρη τῆς Πελοποννήσου γιά νά ὀργανώσουν τήν ἀντίσταση κατά τοῦ Ἰμπραήμ. Κάποιοι δέν ἀνταποκρίθηκαν στήν πρόσκλησή του καί δέν προσῆλθαν. Ἄλλοι, ὅμως, προσῆλθαν, κυρίως Ὁπλαρχηγοί ἀπό τήν Ἀρκαδία καί τήν Ἀργολίδα, μεταξύ αὐτῶν καί «ὁ περίφημος Παπα - γεώργιος ἀπό τό Περθώρι, ἔχων καί αὐτός ἕως 70 στρατιώτας», κατά τή μαρτυρία τοῦ Φωτάκου.^[50] Στή συνάντηση αὐτή ὁ Παπα - Γιώργης τέθηκε ἐπικεφαλῆς ὄχι μόνο τῶν δικῶν του Περθωριτῶν, ἀλλά καί ὅλων τῶν Τριπολιτῶν ἀγωνιστῶν, πού μετεῖχαν στήν ἐπιχείρηση. Αὐτό προκύπτει ἀπό τή μαρτυρία τῆς Πρεσβυτέρας του, πού ἀναφέρει ὅτι ὁ Παπα - Γιώργης «διορισθείς κατά τόν Μάιον τοῦ 1825 ἀρχηγός τοῦ Σώματος τῶν Τριπολιτζιωτῶν ὑπό τήν ὁδηγίαν τοῦ ἀειδήμου Γρηγορίου Φλέσσα ἐπολέμησε»,^[51] ἀλλά καί ἀπό τή δήλωση ἐπιφανῶν Τριπολιτῶν στίς 30/5/1829, ὅπου ἀναφέρεται ὅτι «σταλθεῖς ὑπό τήν ὁδηγίαν τοῦ ἀειδήμου Γρηγορίου Φλαῖσσα κατά τό ἔτος 1825 μετά Στρατιωτικόν τῆς πόλεώς μας Σῶμα ἐπί κεφαλῆς τοῦ ὁποίου Ἐδιορίσθη ἀρχηγός, ἀπέθανεν ἐνδόξος μαχόμενος».^[52]

Στή συνέχεια ὁ Παπα - Γιώργης μέ τό στράτευμά του ἀκολούθησε τόν Παπαφλέσσα στήν ἀναμέτρηση μέ τά στατεύματα τοῦ Ἰμπραήμ. Ὅπως εἶναι γνωστό, ἐπέλεξαν, ὡς πιό κατάλληλη θέση γιά νά ὀχυρωθοῦν, τό Μανιάκι τῆς Μεσσηνίας, ὀρεινό οἰκισμό κοντά στή Χώρα τῆς ἐπαρχίας Τριφυλίας. Ἐκεῖ ὁ Παπαφλέσσας περίμενε ἐνισχύσεις Ὁπλαρχηγῶν γιά νά χτυπήσουν τόν Ἰμπραήμ ἀπό τά μετόπισθεν. Εἰδικότερα, περίμενε τόν Πλαπούτα μέ 1.600 ἄνδρες, τόν ἀδελφό του Νικήτα, μέ 700 ἄνδρες, τόν Ἠλία Κατσάκο μέ 1.000 ἄνδρες καί ἄλλους Ὁπλαρχηγούς μέ 2.000 ἐπί πλέον ἄνδρες.^[53] Ὅμως, οἱ ἐνισχύσεις καθυστεροῦσαν, ὁ χρόνος ἔτρεχε καί τό στράτευμα τοῦ Παπαφλέσσα ἄρχισε νά ἀνησυχεῖ. Ὁ ἀδελφός του, μάλιστα, Νικήτας τοῦ διεμήνυσε ὅτι εἶχε ἐπιλέξει λάθος θέση καί ὅτι ὁ ἴδιος δέν θά ἔσπευδε στό Μανιάκι.

Ἀναμνηστική Πυραμίδα στόν τόπο θυσίας
στό Μανιάκι

Στίς 18 Μαΐου τά στρατεύματα τοῦ Ἰμπραήμ ἄρχισαν νά κατευθύνονται πρός τό Μανιάκι. Οἱ Ὁπλαρχηγοί τοῦ Παπαφλέσσα, ἐκτιμώντας τήν κατάσταση, ἔκριναν ὅτι ἡ θέση ἦταν ὄντως ἀκατάλληλη καί ὅτι θά ἦταν προτιμότερο νά ἀποσυρθοῦν ἀπό ἐκεῖ, κανείς, ὅμως δέν τολμοῦσε νά τό μεταφέρει αὐτό στόν Παπαφλέσσα. Τό δύσκολο αὐτό ἔργο ἀνέλαβαν ὁ Κεφάλας καί ὁ Παπα - Γιώργης. Ὁ Φωτάκος περιγράφει τό περιστατικό καί διασώζει τήν ἀντίδραση τοῦ Παπαφλέσσα καί ὅσα ἀκολούθησαν:^[54] «Τινές τῶν καπεταναίων ἰδόντες τόν προφανῆ κίνδυνον, παρεκίνουν τόν ἀνεψιόν του νά εἰπῇ τοῦ θείου του νά φύγουν ἐκεῖθεν, ἀφοῦ διασπάσουν τό τουρκικόν ἱππικόν, διότι θά χαθοῦν ὅλοι· κανείς δέν ἐτόλμα νά τοῦ ἐκστομίσῃ τοιοῦτόν τι κατά πρόσωπον. Τότε ἐπλησίασεν ὁ Κεφάλας καί ὁ Παπαγεώργιος καί τοῦ ἔκαμον τήν παρατήρησιν αὐτήν ἐξ ὀνόματος ὅλων τῶν καπεταναίων. Τότε ὁ Φλέσας εἶπεν εἰς τόν Κεφάλα· “Ἔχασα τάς ἐλπίδας μου. Ἄλλώς πως σέ ἐκτιμοῦσα”. Εἰς δέ τόν Παππαγεώργιον, εἶπε πιάνων τό γένειόν του· “Μοῦ τά ἐντρόπιασες, Παππαγεώργη” λέγων προσέτι εἰς αὐτόν· “Ποῦ νά ὑπάγωμεν νά φύγωμεν; Ἔχεις τακτικόν στράτευμα, ὥστε ἐξερχόμενος τῶν ταμπουριῶν, πολεμῶν ν’ ἀποσύρεσαι; Δέν γνωρίζεις ὅτι τό ἄτακτον στράτευμα, ἄμα ἔβγῃ ἀπό τό ταμπούρι του, σκορπίζει, καί κάθε στρατιώτης θά πιάσῃ ἕνα δρόμον ἰδικόν του, καί τότε πέντε ἱππεῖς τοῦ Ἰμβραΐμ θά μᾶς σφάξουν ὅλους, καί τότε θά συμβῇ τό μεγαλείτερον δυστύχημα τοῦ ἔθνους, δειλιάζον τούς ἄλλους καί ἐμψυχόνον τούς ἐχθρούς. Τί φοβεῖσαι Παππαγεώργη; Ἐσύ ἔχεις γνῶσιν ὅλης τῆς ἀλληλολογραφίας μου· καί εἶναι δυνατόν, ὕστερα ἀπό δύω ὥρας, νά μήν ἦναι τουλάχιστον 5.000 στράτευμα ἰδικόν μας ἔξωθεν τοῦ Ἰμβραΐμ - πασᾶ; Καί ἄν ἄλλοι δέν ἔλθουν, ὁ Πλαπούτας δέν θά λείψῃ. Πιστεύω ἀδιστάκτως ὅτι θά εἴμεθα νικηταί· ἀλλ’, ὅ μή γένοιτο, καί νικηθῶμεν, θά ἀδυνατίσωμεν τήν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ, πολλούς Τούρκους θά χάσῃ, καί τήν μάχην μας θά τήν ὀνομάσουν ἱστορικῶς, Λεωνίδειον μάχην, Παππαγεώργη”. Τοιαῦτα εἶπεν. Ὁ δέ Βοϊδῆς τότε εἶπε τά ἀξιομνημόνευτα ταῦτα λόγια “ΙΙᾶμε εἰς τά ταμπούρια μας, καί ὅποιος θά μείνῃ γιαμά, ἄς ἀκούῃ τῶν γυναικῶν τά μυρολόγια”. Καί οὕτως ὑπῆγον εἰς τάς θέσεις των».^[55]

Τήν ἑπομένη, 19 Μαΐου, παραμονή τῆς μεγάλης μάχης, συνέβη τό χειρότερο ἀπ’ ὅσα θά περίμενε ὁ Παπαφλέσσας: λιποτάκτησε στήν ἀρχή μιά μικρή ὁμάδα δέκα περίπου στρατιωτῶν, τό δέ παράδειγμά τους ἀκολούθησαν καί ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι ἄρχισαν νά ἐγκαταλείπουν τίς θέσεις τους κατά μικρές ὁμάδες. Ἡ φυγή συνεχίστηκε καί τήν ἑπόμενη μέρα κατά τή διάρκεια ἤ κατά τά διαλείμματα τῆς μάχης, μέσῳ μιᾶς χαράδρας, μέ ἀποτέλεσμα ἀπό τούς 1.300 ἄνδρες περίπου, πού ἀριθμοῦσε τό στράτευμα τοῦ Παπαφλέσσα, νά παραμείνουν μόνο 300!^[56] Ἡ μάχη ἀπέβη ὄντως «Λεωνίδειος», ὅπως ἀκριβῶς εἶχε «προφητεύσει» ὁ Παπαφλέσσας!^[57] Ὁ Παπα - Γιώργης, ὅμως, δέν ἐγκατέλειψε τή θέση του, οὔτε κανείς ἀπό τούς Περθωρῖτες. Παρέμεινε, μαζί μέ τούς συντρόφους του, «πιστός ἄχρι θανάτου».^[58]

Ἡ μεγάλη μάχη ἄρχισε τό πρωΐ τῆς 20ης Μαΐου 1825. Οἱ ἐναπομείναντες κοντά στόν Παπαφλέσσα καί στόν Παπα - Γιώργη ἀγωνίστηκαν πολύ σκληρά, προκαλώντας μεγάλες ἀπώλειες στόν ἐχθρό. Ἡ πρώτη ἔφοδος τοῦ Ἰμπραήμ μέχρι τό μεσημέρι τῆς ἴδιας ἡμέρας ἀντιμετωπίστηκε μέ ἐπιτυχία. Ἡ μάχη κόπασε γιά νά ἀνασυνταχθοῦν οἱ δυνάμεις τοῦ Ἰμπραήμ καί συσκεφθοῦν οἱ ἀξιωματικοί του. Στή συνέχεια ὁ Ἰμπραήμ διέταξε γενική ἔφοδο, ἡ ὁποία ἀποκρούστηε κατ’ ἐπανάληψιν, ὅμως ἡ ὑπεροχή τῶν δυνάμεων τοῦ ἐχθροῦ ἦταν ἀσύγκριτη καί τό ἀποτέλεσμα εἶναι γνωστό: ὅλοι σχεδόν ἔπεσαν μαχόμενοι «ὑπέρ πίστεως καί πατρίδος»· ἐλάχιστοι μόνο κατόρθωσαν νά διαφύγουν «ὀλισθαίνοντες καί ἕρποντες διά μέσου τῶν βράχων»!^[59]

 

*     *     *

 

Ἡ θυσία στό Μανιάκι συγκίνησε βαθύτατα τό πανελλήνιο. Βύθισε, βέβαια, στή θλίψη τό Περθώρι, ἀλλά ἔδωσε, παράλληλα, θάρρος στούς ὑπόλοιπους ἀγωνιστές τῆς ἐλευθερίας. Ἀπέδειξε ὅτι ὁ Ἰμπραήμ δέν ἦταν ἀήττητος, ἀφοῦ μιά ὁμάδα 300 περίπου γενναίων ἀγωνιστῶν μπόρεσε νά ἀντιμετωπίσει τίς ἐφόδους τῆς στρατιᾶς του γιά μιά ὁλόκληρη μέρα καί τοῦ προκάλεσε τεράστιο πλῆγμα. Τό παράδειγμα τοῦ Παπαφλέσσα προκάλεσε τόν θαυμασμό καί τοῦ ἴδιου τοῦ Ἰμπραήμ.^[60] Στούς μετέπειτα χρόνους ἡ θυσία στό Μανιάκι δέν λησμονήθηκε. Τιμήθηκε πρῶτα ἀπό τή λαϊκή μούσα, ἡ ὁποία, πέρα ἀπό τό γνωστό δημοτικό τραγούδι γιά τόν Παπαφλέσσα,^[61] συνέθεσε ξεχωριστό δημοτικό τραγούδι γιά τόν Παπα - Γιώργη, τό ὁποῖο γνωρίζουν καί τραγουδοῦν μέχρι σήμερα στήν ἰδιαίτερη πατρίδα του, τό Περθώρι. Τό τραγούδι «τοῦ Παπα - Γιώργη» εἶναι τό ἑξῆς:

 

Οἱ κλέφτες ἐροβόλαγαν, ἀπ’ τήν Ἐπάνω Χρέπα,

καί ἡ Παπαδιά τούς ρώτησε, καί ἡ Παπαδιά ρωτάει:

- Παιδιά μου, ποῦ ’ναι ὁ Παπάς, ποῦ ’ναι ὁ Παπα - Γιώργης;

 

- Μαῦρα μαντάτα, Παπαδιά, ἦρθαν ἀπ’ τό Μανιάκι.

Ὁ Παπα - Γιώργης ἔπεσε, μ’ ὅλους τούς Περθωρῖτες.

Ὁλημερίς πολέμησαν, μέ τό σπαθί στό χέρι.

 

Βάλτε τά μαῦρα, Παπαδιά, καί ὅλες οἱ γυναῖκες.

Ἔμειναν ὀρφανά παιδιά, γυναῖκες δίχως ἄνδρες.

Καί τό Περθώρι ντύθηκε, ὅλο μέσα στά μαῦρα!

Μνημεῖο στόν τόπο θυσίας στό Μανιάκι

Στή σύγχρονη τέχνη ἡ θυσία στό Μανιάκι τιμήθηκε μέ τήν ἱστορικο - βιογραφικοῦ περιεχομένου γνωστή κινηματογραφική ταινία μέ τόν τίτλο «Παπαφλέσσας. Ἡ μεγάλη στιγμή τοῦ ’21», παραγωγῆς 1971, σέ συμπαραγωγή Φίνος Φίλμ καί Τζέιμς Πάρις, σέ σκηνοθεσία Ἐρρίκου Ἀνδρέου καί μέ σενάριο τοῦ Πάνου Κοντέλη. Πρωταγωνιστής στόν ρόλο τοῦ Παπαφλέσσα ἦταν ὁ ἠθοποιός Δημήτρης Παπαμιχαήλ, ἐνῶ τόν ρόλο τοῦ θρυλικοῦ Παπα - Γιώργη ὑποδήθηκε μέ ἐπιτυχία ὁ ἠθοποιός Λαυρέντης Διανέλλος. Τό σενάριο βασίστηκε στή μονογραφία τοῦ Φωτάκου γιά τόν Παπαφλέσσα.^[62]

Ἡ ταινία ἀπέσπασε τίς καλύτερες κριτικές τό 1971 στό 12ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, καί τιμήθηκε μέ τά βραβεῖα «Καλύτερης Σκηνοθεσίας» καί «Ἀρτιότερης Παραγωγῆς». Ἔλαβε τιμητική διάκριση ὁ σκηνογράφος καί ἐνδυματολόγος της καί ἡ ταινία θεωρεῖται ὡς «ἡ καλύτερη στιγμή» στήν καριέρα τοῦ ἠθοποιοῦ Δημήτρη Παπαμιχαήλ. Ὡστόσο, ἀκόμη καί σήμερα ἀποτελεῖ στόχο καί ἀντικείμενο ἀρνητικῆς κριτικῆς, ὑποτίμησης καί χλευασμοῦ ἐκ μέρους τῶν ἐθνομηδενιστῶν καί τῶν «ἀναθεωρητῶν» τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας. Ἡ ταινία κόστισε τό τεράστιο γιά τήν ἐποχή ποσό τῶν 12.000.000 δραχμῶν καί θεωρεῖται μία ἀπό τίς μεγαλύτερες ὑπερπαραγωγές τοῦ ἑλληνικοῦ κινηματογράφου, προσεγγίζοντας ἀντίστοιχες ἀμερικανικές ὑπερπαραγωγές.

Στόν τόπο τῆς θυσίας στό Μανιάκι, στή θέση «Ταμπούρια», ὑπάρχει σήμερα Ναός (Ἐξωκκλήσιο) πρός τιμήν τῆς Ἁγίας Τριάδος, στόν ὁποῖο τελεῖται κάθε χρόνο Θεία Λειτουργία στίς 20 Μαΐου, ἀκολουθεῖ ἐπιμνημόσυνη Δέηση μέ τή συμμετοχή τῶν τοπικῶν Ἀρχῶν καί κατάθεση στεφάνων στό μνημεῖο, πού ὑπάρχει δίπλα στόν Ναό. Οἱ ἐκδηλώσεις συνεχίζονται στόν οἰκισμό Μανιάκι. Στόν τόπο τῆς θυσίας, στή θέση «Ταμπούρια», ὑπάρχουν δύο μνημεῖα κοντά στόν Ναό τῆς Ἁγίας Τριάδος. Τό πρῶτο εἶναι ἐπιβλητική πετρόκτιστη τριγωνική πυραμίδα, ὕψους περίπου 20 μέτρων, μέ ὀξυκόρυφη ἀπόληξη, ἡ ὁποία κατασκευάστηκε τό 1938 ἀπό πελεκητούς ἀσβεστόλιθους τῆς περιοχῆς μέ πρωτοβουλία τοῦ τότε Νομάρχη Μεσσηνίας Ἀγγέλου Παπαδήμα.^[63] Τό δεύτερο  ἀποτελεῖται ἀπό μεγάλη ὀρθογώνια μαρμάρινη στήλη μέ μικρό στέγαστρο στήν κορυφή καί δύο κολῶνες στή ἐμπρόσθια ὄψη. Κατασκευάστηκε τό 1975, μέ πρωτοβουλία τοῦ «Συλλόγου τῶν ἐν Ἀθήναις Τριφυλιωτῶν» καί ἀναγράφει μεταξύ ἄλλων τά ὀνόματα τῶν πεσόντων Ὁπλαρχηγῶν. Στή δεύτερη σειρά, ἀμέσως μετά τό ὄνομα τοῦ Παπαφλέσσα, ἀναγράφεται τό ὄνομα τοῦ μακαριστοῦ Παπα - Γιώργη, ὡς ἑξῆς: «† ΙΕΡΕΥΣ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ (ΕΚ ΠΕΡΙΘΩΡΙΟΥ ΤΡΙΠΟΛΕΩΣ)».^[64] Δίπλα ἀκριβῶς στή μαρμαρινή αὐτή στήλη ὑπάρχει Προτομή τοῦ Παπαφλέσσα. Ἡ παλαιότερη ἦταν ἔργο τοῦ Μ. Τόμπρου τοῦ ἔτους 1972, κατασκευασμένη μέ δαπάνες τῶν ἀδελφῶν Πολυχρόνη καί Λεωνίδα Στεφανοπούλου.^[65] Αὐτή ἀντικαταστάθηκε μέ νέα στίς 20/5/2023, ἡ ὁποία εἶναι ἔργο τοῦ καλαματιανοῦ γλύπτη Ἰωάννη Γκούζου, κατασκευασμένη μέ δαπάνες τοῦ Γενικοῦ Ἐπιτελείου Στρατοῦ, τοῦ Δήμου Πύλου - Νέστορος καί τοῦ Πολιτιστικοῦ Συλλόγου «Μεσσηνιακή Ἀμφικτυονία».^[66] Πολύ κοντά στό μνημεῖο σώζεται τό δένδρο (αἰωνόβια βελανιδιά), στό ὁποῖο, κατά τήν παράδοση, στήθηκε τό νεκρό σῶμα τοῦ Παπαφλέσσα μέ ἐντολή τοῦ Ἰμπραήμ.

Τό ὄνομα τοῦ Παπα - Γιώργη στό Μνημεῖο στό Μανιάκι

Σέ ἄλλο χῶρο, κοντά στόν οἰκισμό Μανιάκι, ὑπάρχει Ναός πρός τιμήν τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, κτισμένος τό 1911 μέ πρωτοβουλία τοῦ τότε Μητροπολίτου Μεσσηνίας Μελετίου, ἐντός καί στή βάση τοῦ ὁποίου φυλάσσονται τά ὀστᾶ (ὅσα, βέβαια, διασώθηκαν καί συγκεντρώθηκαν) τοῦ Παπαφλέσσα καί τῶν ἀγωνιστῶν, πού θυσιάστηκαν στό Μανιάκι. Δίπλα ἀπό τόν Ναό ὑπάρχει ἐπιβλητικός Ἀνδριάντας τοῦ Παπαφλέσσα, κατασκευασμένος τό 2003.^[67] Στόν Ναό αὐτό τελεῖται, ἐπίσης, Θεία Λειτουργία καί γίνεται ἐπιμνημόσυνη Δέηση κάθε χρόνο στίς 20 Μαΐου, στόν δέ περιβάλλοντα χῶρο του γίνονται τιμητικές ἐκδηλώσεις, δεδομένου ὅτι ὁ Ναός τῆς Ἀναστάσεως καί ἡ περιοχή του ἀνήκουν ἐκκλησιαστικά στήν Ἱερά Μητρόπολη Μεσσηνίας, ἐνῶ ἡ θέση «Ταμπούρια» καί ὁ ἐκεῖ Ναός τῆς Ἁγίας Τριάδος ἀνήκουν στήν Ἱερά Μητρόπολη Τριφυλίας καί Ὀλυμπίας, μέ ἀποτέλεσμα ἡ ἐπέτειος νά τιμᾶται καί ἀπό τίς δύο Μητροπόλεις.

Τό Μνημεῖο στό Περθώρι

Τό Περθώρι τιμᾶ, συνήθως, τήν ἐπέτειο καί τή θυσία τοῦ Παπα - Γιώργη μέ ἐπίσκεψη Περθωριτῶν προσκυνητῶν στό Μανιάκι, στίς 20 Μαΐου σχεδόν κάθε χρόνο, ὅταν τό ἐπιτρέπουν βέβαια οἱ συνθῆκες, μέ σκοπό τή συμμετοχή στή Θεία Λειτουργία στή θέση «Ταμπούρια» καί στίς ἐκδηλώσεις, πού γίνονται στή συνέχεια στόν οἰκισμό Μανιάκι. Τό ἔτος 1997 κατασκευάστηκε σέ χῶρο δίπλα ἀπό τήν πλατεία τοῦ Περθωρίου, στήν ἀριστερή πλευρά, μνημεῖο, μέ πρωτοβουλία τοῦ τότε Προέδρου τῆς Κοινότητας Παναγιώτου Μπουζαλᾶ. Πρόκειται γιά μαρμάρινη στήλη, πάνω σέ εἰδική βάση, ὅπου στό πάνω μέρος τῆς ἐμπρόσθιας ὄψης τῆς στήλης εἰκονίζεται ἀνάγλυφος ἀγωνιζόμενος Κληρικός μέ ὑψωμένα τά χέρια καί βαστάζοντας σπαθί στό δεξιό χέρι. Στό κάτω μέρος τῆς ἐμπρόσθιας ὄψης τῆς στήλης ὑπάρχει ἡ ἐπιγραφή «1821, ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ ΠΟΥΡΝΑΡΑΣ, “ΙΕΡΕΑΣ ΧΙΛΙΑΡΧΟΣ”» καί πιό κάτω: «ΕΠΕΣΑΝ ΗΡΩΪΚΩΣ ΥΠΕΡ ΠΑΤΡΙΔΟΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΜΑΧΗΝ ΜΑΝΙΑΚΙΟΥ 20.5.1825 ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ ΠΟΥΡΝΑΡΑΣ ΜΑΖΙ ΜΕ 85 ΠΕΡΘΕΡΙΩΤΙΚΑ ΠΑΛΗΚΑΡΙΑ». Στήν ὀπίσθια ὄψη τῆς στήλης ὑπάρχει ἡ ἐπιγραφή: «ΕΓΕΝΕΤΟ, 1997, ΕΠΙ ΠΡΟΕΔΡΙΑΣ, Π. ΜΠΟΥΖΑΛΑ».

Ἡ ἐπιγραφή τοῦ Μνημείου στό Περθώρι

Τά τελευταῖα χρόνια τιμᾶται ἡ θυσία τοῦ Παπα - Γιώργη καί στό Περθώρι, ὄχι ὅμως τήν ἴδια μέρα στίς 20 Μαΐου κάθε χρόνο, ἀλλά τήν ἑπόμενη ἤ τήν πλησιέστερη Κυριακή. Τελεῖται τήν ἡμέρα ἐκείνη Θεία Λειτουργία στόν Ἱερό Ναό τοῦ Τιμίου Προδρόμου καί ἱερό Μνημόσυνο ὑπέρ ἀναπαύσεως τῶν ψυχῶν «Γεωργίου Ἱερέως καί τῶν σύν αὐτῷ πεσόντων», μέ τή συμμετοχή τῶν τοπικῶν Ἀρχῶν. Στή συνέχεια τελεῖται ἐπιμνημόσυνη Δέηση στόν χῶρο τοῦ μνημείου. Ἀκολουθεῖ σχετική ὁμιλία, ἀπαγγελία ποιημάτων καί κατάθεση στεφάνων στό μνημεῖο. Ἡ ἐκδήλωση ὁλοκληρώνεται μέ παραδοσιακούς χορούς στήν παρακείμενη πλατεία τοῦ χωριοῦ ἀπό χορευτικούς ὁμίλους μέ παραδοσιακές στολές καί μέ προσφορά κερασμάτων στούς συμμετέχοντες.

 

*     *     *

 Ὡστόσο, ὅλες αὐτές οἱ ἐκδηλώσεις τιμῆς μοιάζουν πενιχρές μπροστά στό μέγεθος τῆς θυσίας καί τῆς προσφορᾶς τοῦ Παπα - Γιώργη, τοῦ Παπαφλέσσα καί τῶν λοιπῶν ἀγωνιστῶν τῆς ἐλευθερίας. Στό Περθώρι εἶναι ἀπαραίτητο νά στηθεῖ Προτομή τοῦ ἡρωϊκοῦ Παπα - Γιώργη καί στόν περιαύλειο χῶρο τοῦ Ἐνοριακοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ τοῦ Τιμίου Προδρόμου, τοῦ Ναοῦ στόν ὁποῖο λειτουργοῦσε, προσευχόταν, κήρυττε καί ἐνέπνεε ὁ μακαριστός Κληρικός. Θά εἶναι μιά συνεχής μαρτυρία, ὅτι στήν Ὀρθόδοξη Παράδοση ἡ Ἐκκλησία ἦταν καί εἶναι πάντοτε ἑνωμένη μέ τόν Λαό, σέ κοινή πορεία, σέ κοινούς ἀγῶνες καί σέ κοινές θυσίες. Ἡ Ἑλληνική Ἐπανάσταση δέν μοιάζει καθόλου μέ καμμία ἄλλη μεγάλη Ἐπανάσταση τῶν τελευταίων αἰώνων (Γαλλική, Ἀμερικανική κ.ἄ.) καί οἱ σχέσεις Ἐκκλησίας καί Πολιτείας στόν Ἑλληνισμό δέν μποροῦν σέ καμμία περίπτωση νά παραλλιλιστοῦν μέ τίς σχέσεις, πού ἰσχύουν στά σύγχρονα κράτη τῆς Δύσης. Ἐκεῖ οἱ συνθῆκες εἶναι ἐντελῶς διαφορετικές. Ἡ μεγαλύτερη τιμή στούς ἥρωες τῆς Πίστεως καί τῆς Πατρίδος εἶναι νά ἐμπνεόμεθα ἀπό τό παράδειγμά τους στό παρόν καί  στό μέλλον, νά ἀκολουθοῦμε τά βήματά τους καί νά ἐμβαπτιζόμεθα στό φρόνημά τους καί στή νοοτροπία τους. Σέ κάποιους δέν ἀρέσει καθόλου αὐτό, γιατί εἶναι, προφανῶς, ἄλλης νοοτροπίας, καί ἐργάζονται γιά τήν ἐξάλειψη τῆς ἱστορικῆς μνήμης. Ἐμεῖς, ἀντίθετα, ἔχουμε χρέος σέ ὅσους μᾶς ἀπελευθέρωσαν νά τήν διατηροῦμε.

Κλείνουμε τό μικρό αὐτό ἀφιέρωμα στόν θρυλικό Παπα - Γιώργη Πουρναρᾶ τοῦ Περθωρίου καί στούς ἥρωες, πού θυσιάστηκαν στό Μανιάκι, μέ τή θερμή δέηση πρός τόν Κύριο τῆς Δόξης, τόν ἔχοντα τήν ἐξουσία τῆς ζωῆς καί τοῦ θανάτου: «Γρηγορίου Ἱερομονάχου, Γεωργίου Ἱερέως μετά τῶν σύν αὐτοῖς πεσόντων, καί πάντων τῶν ὑπέρ Πίστεως καί Πατρίδος ἀγωνισαμένων πατέρων ἡμῶν, αἰωνία ἡ μνήμη»!

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

 

(Ἀνωνύμως), «Γρηγόριος Δικαῖος “Παπαφλέσσας”», https://www.agioskosmas.gr/sindesmos.asp?isue=132&artid=4464, 15/7/2026.

(Ἀνωνύμως), «Κυματίζει ξανά ἡ Γαλανόλευκη στό Ναύπλιο», https://www.kalimera-arkadia.gr/peloponnisos/item/39318-kymatizei-ksana-i-galanolefki-sto-nayplio-kathoristiki-i-symvoli-tis-oikogeneias-tsilimigkra-apo-to-perthori-vd.html, 15/7/2026

Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. Α΄: Γερουσίαι - Ἄρειος Πάγος - Βουλευτικόν, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1976.

Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. Β΄: Ἐκτελεστικόν, ἔκδ. Βιβλιοθήκης τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1977.

Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. ΣΤ΄: Ὑπουργεῖα Β΄, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1981.

Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. Θ΄: Κατάλοιπα οἰκονομικῶν ἐγγράφων 1822, Λυτά ἔγγραφα Ἰαν. - Μαΐου 1823, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1999.

Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. Μέχρι τῆς ἐγκαταστάσεως τῆς Βασιλείας, τ. Β΄, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, ἔκδ. β΄, Ἀθῆναι 1972.

Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. Μέχρι τῆς ἐγκαταστάσεως τῆς Βασιλείας, τ. Δ΄: Γ΄ Βουλευτική περίοδος 1824-1826. Πρακτικά τοῦ Βουλευτικοῦ Σώματος, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1973.

Κατσιούρη Γ., Οἱ ἀγῶνες τῶν Περθωριτῶν κατά τήν Ἐπανάσταση τοῦ 1821, Περθώρι 1997.

Κόκκινου Δ., Ἡ Ἑλληνική Ἐπανάστασις, τ. 4, ἔκδ. Μέλισσα, ἔκδ. 6, Ἀθῆναι.

Κόκκινου Δ., Ἡ Ἑλληνική Ἐπανάστασις, τ. 5, ἔκδ. Μέλισσα, ἔκδ. 6, Ἀθῆναι.

Πανόπουλου Γ., Ὁ Κλῆρος στήν Ἐθνεγερσία τοῦ 1821. Ἀπό ἀνέκδοτα ἔγγραφα τῆς Ἐθνικῆς Βιβλιοθήκης, ἔκδ. Περί τεχνῶν, Πάτρα 2001.

Ρηγόπουλου Θ., Ἀπομνημονεύματα. Ἀπό τῶν ἀρχῶν τῆς Ἐπαναστάσεως μέχρι τοῦ ἔτους 1881, ἔκδ. Λαβύρινθος, Ἀθήνα 2021.

Φωτάκου, Βίος τοῦ Παπα - Φλέσα, ἔκδ. Σ. Καλκάνδης, ἐν Ἀθήναις 1868.

Χρυσανθοπούλου - Φωτάκου Φ., Βίοι Πελοποννησίων ἀνδρῶν, ἔκδ. Στ. Ἀνδρόπουλος, ἐν Ἀθήναις 1888.

 

---

* Κείμενο ἀναφερόμενο στόν μακαριστό προκάτοχό μου στήν Ἐνορία Τιμίου Προδρόμου Περθωρίου Ἀρκαδίας Ἱερέα καί Ὁπλαρχηγό - Χιλίαρχο Γεώργιο Πουρναρᾶ (†20-5-1825). Τρίπολη 2026.

[1] Ὁ Φώτιος Χρυσανθόπουλος ἤ Φωτάκος (1798-1879) ἦταν ἀγωνιστής τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπανάστασης και συγγραφέας. Διετέλεσε ὑπασπιστής καί γραμματέας τοῦ Θεοδώρου Κολοκοτρώνη.

[2] Ὁ Θεόδωρος Ρηγόπουλος (1803-1885) ἦταν Ἀναδεκτός («Βαπτιστήρι») τοῦ Θεοδώρου Κολοκοτρώνη καί εἶχε λάβει τό ὄνομά του (Θεόδωρος). Διετέλεσε γραμματέας τοῦ Κολοκοτρώνη καί ἔγραψε «Ἀπομνημονεύματα» τῶν γεγονότων τῆς περιόδου 1821-1881.

[3] Προφανῶς, ὅταν θυσιάστηκε ἦταν σχετικά νέος, ἀφοῦ ἡ Πρεσβυτέρα του ζοῦσε σαράντα χρόνια μετά τή θυσία στό Μανιάκι καί ὑπέβαλε ἀναφορά στίς 9/4/1865, ζητώντας οἰκονομική ἐνίσχυση ἀπό τήν Πολιτεία (Γ. Πανόπουλου, Ὁ Κλῆρος στήν Ἐθνεγερσία τοῦ 1821. Ἀπό ἀνέκδοτα ἔγγραφα τῆς Ἐθνικῆς Βιβλιοθήκης, ἔκδ. Περί τεχνῶν, Πάτρα 2001, σ. 450-452). Στήν ἀναφορά της αὐτή δέν ὑπάρχει κάποια νύξη ὅτι ἡ ἴδια ἦταν προχωρημένης ἡλικίας ἤ ἀσθενής.

[4] Θ. Ρηγόπουλου, Ἀπομνημονεύματα. Ἀπό τῶν ἀρχῶν τῆς Ἐπαναστάσεως μέχρι τοῦ ἔτους 1881, ἔκδ. Λαβύρινθος, Ἀθήνα 2021, σ. 116.

[5] Στίς ἀναφορές σέ πηγές τῆς ἐποχῆς διατηρεῖται ἡ ὀρθογραφία καί ἡ σύνταξη κάθε ἐγγράφου.

[6] Τό ἔγγραφο στό Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 451. Πρβλ. Δήλωση Τριπολιτῶν τῆς 30ης/5/1829, στό ἴδιο, σ. 450

[7] Φ. Χρυσανθοπούλου - Φωτάκου, Βίοι Πελοποννησίων ἀνδρῶν, ἔκδ. Στ. Ἀνδρόπουλος, ἐν Ἀθήναις 1888, σ. 218-219.

[8] Ἴσως ὁ Παπα - Γιώργης νά εἶχε κάποια συγγένεια μέ αὐτή τήν οἰκογένεια. Πάντως, τό ἐπώνυμο «Πουρναρᾶς» ἤ «Πουρνάρας» δέν ὑπάρχει σήμερα στό Περθώρι. Ἐπίσης, δέν ὑπάρχει στά σωζόμενα Βιβλία Θανάτων καί Γεννήσεων τῆς Ἐνορίας μετά τό 1919. Ἰδιαίτερα, τά Βιβλία Θανάτων εἶναι ἐνδεικτικά προηγούμενων χρόνων, ἀφοῦ οἱ ἀποβιώσαντες π.χ. τό 1919 ζοῦσαν ἀρκετά χρόνια πρίν. Ὡστόσο, ἡ ὕπαρξη τῆς οἰκογένειας στούς ἐπαναστατικούς χρόνους εἶναι βέβαιο γεγονός, γιατί σαφῶς μαρτυρεῖται ἀπό τόν Φωτάκο (Φ. Χρυσανθοπούλου - Φωτάκου, ὅ.π., σ. 218-219). Πιθανόν, ὁλόκληρη ἡ οἰκογένεια νά θυσιάστηκε στόν Ἀγώνα. Κατά συνέπεια, ὁ ἰσχυρισμός ὅτι ὀνομάστηκε «Πουρνάρας λόγω τοῦ σκληροτράχηλου» («Γρηγόριος Δικαῖος “Παπαφλέσσας”», https://www.agioskosmas.gr/sindesmos.asp?isue=132&artid=4464, 15/7/2026) δέν φαίνεται νά εὐσταθεῖ.

[9] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. Α΄: Γερουσίαι - Ἄρειος Πάγος - Βουλευτικόν, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1976, σ. 91.

[10] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. ΣΤ΄: Ὑπουργεῖα Β΄, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1981, σ. 200.

[11] Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 451.

[12] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. Θ΄: Κατάλοιπα οἰκονομικῶν ἐγγράφων 1822, Λυτά ἔγγραφα Ἰαν. - Μαΐου 1823, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1999, σ. 67.

[13] Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 449.

[14] Στό ἴδιο, σ. 449.

[15] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. ΣΤ΄: Ὑπουργεῖα Β΄, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1981, σ. 136, 137.

[16] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. Β΄: Ἐκτελεστικόν, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1977, σ. 95.

[17] Στό ἴδιο, σ. 170.

[18] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. Μέχρι τῆς ἐγκαταστάσεως τῆς Βασιλείας, τ. Β΄, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, ἔκδ. 2, Ἀθῆναι 1972, σ. 83.

[19] Θ. Ρηγόπουλου, ὅ.π., σ. 116.

[20] Φωτάκου, Βίος τοῦ Παπα - Φλέσα, ἔκδ. Σ. Καλκάνδης, ἐν Ἀθήναις 1868, σ. 49.

[21] Στό ἴδιο, σ. 61-62.

[22] Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 450.

[23] Π.χ. ΞΣΤ' Ἀποστολικός Κανόνας, Κανόνες Η', ΝΕ' καί ΝΣΤ' τοῦ Μ. Βασιλείου καί Κανόνες Ε' καί ΙΑ' τοῦ ἁγίου Γρηγορίου Νύσσης.

[24] Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 451.

[25] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. ΣΤ΄: Ὑπουργεῖα Β΄, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1981, σ. 136.

[26] Σύμφωνα, μέ πρόσφατες ἀναφορές, πού ἀντλοῦν προφανῶς ἀπό τἠν προφορική παράδοση, ὁ Παπα - Γιώργης συνδεόταν ἤδη μέ τόν Κολοκοτρώνη: «Ἦταν κουμπάρος τοῦ Κολοκοτρώνη, εἶχε βαφτίσει τό παιδί τοῦ ἀδερφοῦ του» («Κυματίζει ξανά ἡ Γαλανόλευκη στό Ναύπλιο», https://www.kalimera-arkadia.gr/peloponnisos/item/39318-kymatizei-ksana-i-galanolefki-sto-nayplio-kathoristiki-i-symvoli-tis-oikogeneias-tsilimigkra-apo-to-perthori-vd.html, 15/7/2026).

[27] Στό ἴδιο.

[28] Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 451.

[29] Στό ἴδιο, σ. 451.

[30] Στό ἴδιο, σ. 449.

[31] Φ. Χρυσανθοπούλου - Φωτάκου, Βίοι Πελοποννησίων ἀνδρῶν, ἔκδ. Στ. Ἀνδρόπουλος, ἐν Ἀθήναις 1888, σ. 219.

[32] Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 449.

[33] Στό ἴδιο, σ. 449.

[34] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. Α΄: Γερουσίαι - Ἄρειος Πάγος - Βουλευτικόν, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1976, σ. 91.

[35] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. ΣΤ΄: Ὑπουργεῖα Β΄, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1981, σ. 136.

[36] Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 449.

[37] Φωτάκου, Βίος τοῦ Παπα - Φλέσα, ἔκδ. Σ. Καλκάνδη, ἐν Ἀθήναις 1868, σ. 49, Φ. Χρυσανθοπούλου - Φωτάκου, Βίοι Πελοποννησίων ἀνδρῶν, ἔκδ. Στ. Ἀνδρόπουλος, ἐν Ἀθήναις 1888, σ. 218.

[38] Ἔγγραφο Ὑπουργῶν Πολέμου πρός τό «Ἐκτελεστικόν Σῶμα» τῆς 26/5/1823, .Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. ΣΤ΄: Ὑπουργεῖα Β΄, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1981, σ. 136

[39] Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 450. Εἶναι χαρακτηριστικό, ὅτι στή δήλωση αὐτή ὑπογράφει καί ὁ Ρήγας Παλαμίδης, ἐναντίον τοῦ ὁποίου εἶχε ὑπογράψει ὁ μακαριστός Παπα - Γιώργης σέ ἄλλη περίπτωση (Ἀναφορά Τριπολιτῶν 1/5/1823, Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. ΣΤ΄: Ὑπουργεῖα Β΄, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1981, σ. 136).

[40] Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 451-452.

[41] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. Θ΄: Κατάλοιπα οἰκονομικῶν ἐγγράφων 1822, Λυτά ἔγγραφα Ἰαν. - Μαΐου 1823, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1999, σ. 67.

[42] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. ΣΤ΄: Ὑπουργεῖα Β΄, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1981, σ. 199-200..

[43] Στό ἴδιο, σ. 137.

[44] Δηλαδή σέ ἔμμισθες θέσεις.

[45] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. Β΄: Ἐκτελεστικόν, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1977, σ. 95.

[46] Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. Μέχρι τῆς ἐγκαταστάσεως τῆς Βασιλείας, τ. Β΄, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, ἔκδ. β΄, Ἀθῆναι 197, σ. 83.

[47] Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 449. Ὁ προβιβασμός τοῦ Παπα - Γιώργη στόν βαθμό τοῦ Χιλιάρχου σημειώνεται καί «ἐπί τοῦ νώτου» ἄλλων ἐγγράφων, ὅπως τοῦ ἀπό 26/5/1823 τοῦ Ὑπουργείου Πολέμου, ὅπου ἀναγράφεται: «Ἀντίγρ. τοῦ ἐγγράφου τοῦ ὑπουργ. Πολέμου, ὑπ’ ἀριθ. 161, περί τοῦ παπαΓεωργίου, Περθεριώτου, Ἰουνίου 20. Ἐν προβουλ. τοῦ Βουλευτικοῦ, ὑπ’ ἀριθ. 150, ἐπροβλήθη πρός τό Ἐκτελ. βαθμός χιλιαρχίας διά τόν αὐτόν παπα-Γεώργιον» (Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. ΣΤ΄: Ὑπουργεῖα Β΄, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1981, σ. 137) καί τοῦ ἀπό 19/6/1823 τοῦ Ἐκτελεστικοῦ Σώματος, ὅπου ἀναγράφεται: «Ἐν αὐτῷ προεβλήθη καί ὁ παπα - Γεώργιος Περθεριώτης εἰς βαθμόν χιλιαρχίας» (Ἀρχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Παλιγγενεσίας. 1821-1832. «Λυτά ἔγγραφα» Α΄ καί Β΄ Βουλευτικῆς περιόδου, τ. Β΄: Ἐκτελεστικόν, ἔκδ. Βιβλιοθήκη τῆς Βουλῆς, Ἀθῆναι 1977, σ. 170).

[48] Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 451-452.

[49] Δ. Κόκκινου, Ἡ Ἑλληνική Ἐπανάστασις, τ. 4, ἔκδ. Μέλισσα, ἔκδ. 6, Ἀθῆναι, σ. 588-589.

[50] Φωτάκου, Βίος τοῦ Παπα - Φλέσα, ἔκδ. Σ. Καλκάνδης, ἐν Ἀθήναις 1868, σ. 49.

[51] Γ. Πανόπουλου, ὅ.π., σ. 451.

[52] Στό ἴδιο, σ. 450.

[53] Δ. Κόκκινου, Ἡ Ἑλληνική Ἐπανάστασις, τ. 5, ἔκδ. Μέλισσα, ἔκδ. 6, Ἀθῆναι, σ. 17.

[54] Ὁ Φωτάκος γνώριζε τά περιστατικά καί τούς διαλόγους ἀπό τόν Τισαμενό, ἕναν Γάλλο γραμματέα τοῦ Παπαφλέσσα, τόν ὁποῖο ὁ ἴδιος ἀπέστειλε στό ἀπέναντι ὕψωμα γιά νά παρακολουθεῖ καί νά καταγράψει τή μάχη, καί ἀπό τόν Μιχ. Σταϊκόπουλο, ὁ ὁποῖος αἰχμαλωτίστηκε ἀπό τούς Τούρκους, ἀλλά κατόρθωσε νά διαφύγει (στό ἴδιο, σ. 22).

[55] Φωτάκου, Βίος τοῦ Παπα - Φλέσα, ἔκδ. Σ. Καλκάνδης, ἐν Ἀθήναις 1868, σ. 61-62.

[56] Δ. Κόκκινου, Ἡ Ἑλληνική Ἐπανάστασις, τ. 5, ἔκδ. Μέλισσα, ἔκδ. 6, Ἀθῆναι, σ. 20-21.

[57] Φωτάκου, Βίος τοῦ Παπα - Φλέσα, ἔκδ. Σ. Καλκάνδης, ἐν Ἀθήναις 1868, σ. 61.

[58] Ἀποκ. 2,10.

[59] Δ. Κόκκινου, Ἡ Ἑλληνική Ἐπανάστασις, τ. 5, ἔκδ. Μέλισσα, ἔκδ. 6, Ἀθῆναι, σ. 22.

[60] Φωτάκου, Βίος τοῦ Παπα - Φλέσα, ἔκδ. Σ. Καλκάνδης, ἐν Ἀθήναις 1868, σ. 69.

[61] Τό παραθέτει ὁ Δ. Κόκκινος (Ἡ Ἑλληνική Ἐπανάστασις, τ. 5, ἔκδ. Μέλισσα, ἔκδ. 6, Ἀθῆναι, σ. 22-23).

[62] Φωτάκου, Βίος τοῦ Παπα - Φλέσα, ἔκδ. Σ. Καλκάνδης, ἐν Ἀθήναις 1868.

[63] Τό μνημεῖο φέρει τήν ἐπιγραφή:

«ΕΔΩ ΣΤΟΝ ΙΣΚΙΟ ΤΟΥ ΒΩΜΟΥ Ο ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΤΡΙΑΚΟΣΙΟΙ ΣΥΝΤΡΟΦΟΙ ΤΟΥ ΑΝΑΨΑΝΕ ΜΕ ΤΟΝ ΚΡΑΤΗΡΑ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ ΤΟΥΣ ΤΗΝ ΑΓΙΑ ΦΛΟΓΑ ΚΑΙ ΞΕΚΙΝΗΣΕ Η ΛΕΥΤΕΡΙΑ Κ’ Η ΕΛΛΑΔΑ 20 ΜΑΙΟΥ 1825

ΕΓΕΝΕΤΟ ΕΝ ΕΤΕΙ 1938 ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΑΓΓΕΛΟΥ ΠΑΠΑΔΗΜΑ ΝΟΜΑΡΧΟΥ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ ΚΑΙ ΔΑΠΑΝΑΙΣ ΔΗΜΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΩΝ ΝΟΜΟΥ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ

ΑΝΕΚΑΙΝΙΣΘΗ ΕΝ ΕΤΕΙ 1972 ΕΠΙ ΝΟΜΑΡΧΟΥ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ ΧΡΗΣΤΟΥ ΚΑΜΠΑΛΕΛΛΗ».

[64] Εἰδικότερα, ἡ στήλη - μνημεῖο ἀναγράφει:

«† ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ 1825 20η ΜΑΪΟΥ

“Ἀδελφοί! Ἐάν μετά τήν μάχην ταύτην δέν ἀνταμωθῶμεν θέλομεν ἀνταμώσει εἰς τόν Ἅδη. Ἐκεῖ, ἐνώπιον τοῦ ὑψίστου θέλομεν ὁμολογήσει ὅτι ἐξεπληρώσαμεν τό πρός τήν ΠΑΤΡΙΔΑ καί τήν ΠΙΣΤΗΝ χρέος μας!” (Ἀρχιμανδρίτης Γρηγόριος Δικαῖος - Παπαφλέσσας)

ΕΝ ΤΩ ΙΣΤΟΡΙΚΩ ΤΟΥΤΩ ΧΩΡΩ ΜΝΗΜΟΝΙ ΓΕΝΟΜΕΝΩ ΤΗ ΗΡΩΙΚΗ ΘΥΣΙΑ ΘΡΥΛΙΚΟΥ ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑ ΠΡΩΤΕΡΓΑΤΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΗΜΩΝ ΠΑΛΙΓΓΕΝΕΣΙΑΣ (1821-27) ΜΕΤΑ ΤΩΝ ΥΠΕΡ ΤΡΙΑΚΟΣΙΩΝ ΗΡΩΩΝ ΗΘΕΛΗΜΕΝΩΣ ΠΕΣΟΝΤΩΝ ΕΝ ΕΤΕΙ 1825 ΜΑΪΟΥ 20η ΣΘΕΝΑΡΩΣ ΑΓΩΝΙΣΑΜΕΝΩΝ ΚΑΤΑ ΠΟΛΥΑΡΙΘΜΟΥ ΕΙΣΒΟΛΕΩΣ ΒΑΡΒΑΡΟΥ ΕΧΘΡΟΥ ΥΠΕΡΜΑΧΟΥΝΤΕΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΑΝΑΓΕΝΝΕΝΟΜΕΝΗΣ ΠΑΤΡΙΔΟΣ ΩΝ ΤΙΝΩΝ ΤΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΕΞ ΟΣΩΝ ΕΚ ΣΤΟΜΑΤΟΣ ΕΠΙΖΗΣΑΝΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΚΡΑΤΗΣΕΝ ΕΥΓΝΩΜΟΝΩΣ ΤΗ ΠΑΡΟΥΣΗ ΧΑΡΑΣΣΟΝΤΑΙ

† ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΔΙΚΑΙΟΣ ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑΣ

† ΙΕΡΕΥΣ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ (ΕΚ ΠΕΡΙΘΩΡΙΟΥ ΤΡΙΠΟΛΕΩΣ)

ΠΑΝ. ΚΕΦΑΛΑΣ, ΠΙΕΡΟΣ ΒΟΙΔΗΣ, ΘΕΟΔ. ΓΚΡΙΤΖΑΛΗΣ, ΠΑΝ. ΛΥΡΑΣ, ΝΑΣΟΣ ΚΟΝΤΟΣ, ΑΘΑΝ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ, ΓΑΛΑΝΗΣ ΚΟΥΤΡΟΥΜΠΗΣ, ΓΙΑΝΝ. ΝΤΟΥΛΗΣ, ΓΙΑΝΝ. ΜΠΟΥΧΑΝΑΣ, Κ. ΚΑΝΑΚΗΣ, ΗΛΙΑΣ ΦΕΡΕΤΟΣ, Κ. ΠΟΥΛΟΣ, ΑΘΑΝ. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΑΛ. ΣΤΑΜΑΤΟΠΟΥΛΟΣ, ΗΛΙΑΣ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΣ, ΑΦΟΙ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ, ΘΩΜΑΣ ΚΑΛΟΓΕΡΩΠΟΥΛΟΙ, ΚΩΝ. ΚΑΚΑΝΗΣ

ΑΝΑΣΤ. ΓΥΦΤΑΚΗΣ, ΑΝΑΣΤ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ, ΑΝΑΣΤ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΑΚΗΣ, ΑΝΑΓΝ. ΓΚΟΤΣΗΣ, ΑΝΑΣΤ. ΜΠΙΤΖΑΝΗΣ, ΔΗΜ. ΔΙΚΑΙΟΣ, ΡΗΓΑΣ ΚΩΝΣΤΑΣ, ΣΤΑΥΡΟΣ ΚΑΚΙΣΗΣ, ΠΑΝ. ΓΑΛΗΣ, ΓΕΩΡ. ΚΟΥΚΑΚΗΣ, ΔΗΜ. ΤΣΕΚΟΥΡΑΣ, ΑΝΑΣΤ. ΣΜΥΡΝΗΣ, ΠΑΝ. ΠΑΝΟΥΣΗΣ, ΗΛΙΑΣ ΚΟΡΜΑΣ, ΓΕΩΡ. ΤΣΑΡΟΥΧΗΣ

ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ ΥΠΕΡ ΤΡΙΑΚΟΣΙΟΙ ΕΞ ΑΠΑΣΗΣ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ ΚΑΙ ΟΜΟΡΩΝ ΠΕΡΙΟΧΩΝ ΗΡΩΕΣ ΠΕΔΙΩΝ ΕΣΑΕΙ ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΥΓΝΩΜΟΝΟΥΝ

ΕΓΕΝΕΤΟ ΕΝ ΕΤΕΙ 1975 ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΤΩΝ ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ ΤΡΙΦΥΛΙΩΤΩΝ. ΕΠΙ ΤΗ 150η ΕΠΕΤΕΙΩ ΑΠΟ ΤΗΣ ΗΡΩΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΡΥΛΙΚΗΣ ΘΥΣΙΑΣ ΤΩΝ. 1825-1975.»

Σέ πρόσθετη ἐπιγραφή: «ΟΠΛΑΡΧΗΓΟΣ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΕΚ ΜΥΣΤΡΑ».

[65] Ἡ μπρούτζινη αὐτή Προτομή ἐκλάπη τόν Μάϊο τοῦ 2022, λίγες μέρες πρίν τίς ἐκδηλώσεις γιά τή θυσία, μᾶλλον ἀπό ἀδίστακτους «κυνηγούς χαλκοῦ». Ἀνακαλύφθηκε στίς 6/9/2023. Ὡστόσο, εἶχε ἤδη κατασκευαστεῖ καί τοποθετηθεῖ ἡ νέα μαρμάρινη Προτομή. Εἶχε τίς ἐπιγραφές:

«ΓΡ. ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑΣ» καί

«ΔΩΡΗΤΑΙ ΟΙ ΑΔΕΛΦΟΙ ΠΟΛΥΧΡΟΝΗΣ ΚΑΙ ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΙ

Μ. ΤΟΜΠΡΟΣ 1972».

[66] Ἡ νέα Προτομή ἔχει τήν ἐπιγραφή:

«αρχιμανδρίτης

ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΔΙΚΑΙΟΣ «ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑΣ»

1788-1825».

[67] Στήν ἐμπρόσθια ὄψη τῆς βάσης του ὑπάρχει ἡ ἐπιγραφή:

«ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΔΙΚΑΙΟΣ Η ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑΣ 1788-1825».

Καί στήν ἀριστερή ὄψη τῆς βάσης του ὑπάρχει ἡ ἐπιγραφή:

«Ο ΑΝΔΡΙΑΝΤΑΣ ΟΛΟΚΛΗΡΩΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΜΜΕΣΣΗΝΙΑΚΗ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΗΠΑ ΚΑΙ ΚΑΝΑΔΑ ΜΕ ΤΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΚΑΤΩΘΙ ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ:

ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΡΙΣΤΟΜΕΝΗΣ ΝΕΑΣ ΥΟΡΚΗΣ, ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΝΕΟ ΚΥΜΑ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ ΣΙΚΑΓΟ, ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΥΛΑΙΩΝ ΝΑΥΑΡΙΝΟ, ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑΣ ΣΙΚΑΓΟ, ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΜΑΝΙΑΚΙ ΜΙΑΓΟΚΙ, ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΗ ΑΔΕΛΦΟΤΗΤΑ ΝΑΥΑΡΙΝΟ ΑΓ. ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΣ, ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΠΕΤΑΝ ΚΡΟΜΠΑΣ ΒΟΣΤΟΝΗ, ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΗ ΑΔΕΛΦΟΤΗΤΑ ΚΑΝΑΔΑ ΜΟΝΤΡΑΛ, ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΛΟΓΚΑΝΙΤΩΝ ΜΟΝΤΡΕΑΛ, ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗ ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑ ΤΟΡΟΝΤΟ, ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΤΡΥΦΥΛΑΙΩΝ ΑΡΚΑΔΙΑ ΤΟΡΟΝΤΟ, ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΑΜΙΣΟΣ ΑΜΑΛΙΑ ΛΟΟΥ ΒΟΣΤΟΝΗΣ, ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΜΕΛΒΟΥΡΝΗΣ ΚΑΙ ΒΙΚΤΩΡΙΑΣ ΑΥΣΤΡΑΛΙΑΣ, ΠΑΜΕΣΣΗΝΙΑΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΥΝΔΕΥ ΑΥΣΤΡΑΛΙΑΣ, ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΥΛΑΙΑΣ ΝΟΤΙΟΥ ΑΥΣΤΡΑΛΙΑΣ ΤΟ ΝΑΥΑΡΙΝΟ».