«Ορθοδοξία Ελληνισμός Ρωμηοσύνη» 2025-6: Ο Ελληνισμός και ο κόσμος των Φράγκων

 

Διάγραμμα – Περίληψη Θέματος ΣΤ΄ τοῦ Προγράμματος Ὀρθόδοξης Κατήχησης «Ὀρθοδοξία Ἑλληνισμός Ρωμηοσύνη», περιόδου Γ΄, ἔτους 2025-2026. 

Ὁ ἐκχριστιανισμός τοῦ Ἑλληνισμοῦ: Ὁ Χριστιανισμός ἐπεκράτησε δυναμικά ἐντός τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐκτοπίζοντας τίς βασικές ἀντιλήψεις του περί Θεοῦ, ἀνθρώπου καί κόσμου. Αὐθεντικοί συνεχιστές τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἶναι οἱ μεγάλοι Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, οἱ ὁποῖοι κράτησαν ἀπό τόν αὐτόν τή γλώσσα καί τή φιλοσοφική ὁρολογία. Ἡ ἑλληνική φιλοσοφία ἔγινε ἡ (μέχρι στιγμῆς) αὐθεντικότερη «γλώσσα» γιά τή διατύπωση τῶν ἀληθειῶν τῆς πίστεως («δογμάτων»). Ἀπόπειρες αὐτόνομης ἐπιβίωσης τοῦ Ἑλληνισμοῦ («ἐθνικές», μή χριστιανικές) ἤ διαφορετικῆς ἀντιμετώπισης τοῦ Χριστιανισμοῦ (αἱρέσεις) ἀπέτυχαν καί χάθηκαν τά ἴχνη τους. Ἡ τελευταία ἀπόπειρα τοῦ Ἑλληνισμοῦ νά ὑπερισχύσει καί νά ἐπιβληθεῖ ἔγινε τόν 14ο αἰ. μέ τήν αἵρεση τοῦ Βαρλαάμ τοῦ Καλαβροῦ. Βασικές θέσεις τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῆς ἑλληνικῆς παιδείας, ὅπως διαμορφώθηκαν μέχρι τότε, εἶναι: α) Ἡ ἑλληνική φιλοσοφία εἶναι χρήσιμη «πρός παίδευσιν», δηλ. γιά πνευματική ἐξάσκηση. β) Ὁ χριστιανός δέν πρέπει νά ἀσχολεῖται μέ αὐτήν «διά βίου», δηλ. ἀποκλειστικά, ἀλλά μόνο προπαιδευτικά, εἰσαγωγικά. γ) Οἱ ἐπιμέρους ἀντιλήψεις τῶν ἑλλήνων φιλοσόφων, οἱ ὁποῖες ἄλλωστε εἶναι διαφορετικές καί ἀλληλοαναιρούμενες, δέν εἶναι ἀποδεκτές. δ) Ἡ φιλοσοφία καί ἡ ἐπιστήμη δέν ὁδηγοῦν σέ γνώση τοῦ Θεοῦ, ἀλλά μόνο σέ γνώση μέρους τοῦ κόσμου. ε) Ἡ φιλοσοφία καί ἡ ἐπιστήμη δέν ἔχουν σωτηριώδη χαρακτῆρα, δηλ. δέν συμβάλλουν στή σωτηρία, οὔτε τήν ἐμποδίζουν, ἄν καί σέ κάποιες περιπτώσεις αὐτό συμβαίνει, ὅταν «ἡ γνῶσις φυσιοῖ» (Α' Κορ. 8,2) ἤ ἀπολυτοποιεῖται.

Ἡ χριστιανική Αὐτοκρατορία: Ἀπό τίς ἀρχές τοῦ 4ου μ.Χ. αἰ. ἡ τεράστια Ρωμαϊκή Αὐτοκρατορία, ἡ κοσμοκρατορία τῆς ἐποχῆς μέ τόν ἑλληνικό πολιτισμό, γίνεται σταδιακά χριστιανική (Ὀρθόδοξη), διατηρώντας τό ὄνομά της («Ρωμαϊκή») μέχρι τήν πτώση της στούς Τούρκους (1453). «Ρωμηοσύνη», σημαίνει Ὀρθόδοξη πίστη καί ἑλληνικός πολιτισμός, σημαίνει χριστιανικός Ἑλληνισμός. Εἶναι φυσικό, ἡ ἐξέλιξη αὐτή νά ἐπηρέασε καί τήν πολιτική ἰδεολογία τῆς Αὐτοκρατορίας. Ὁ Αὐτοκράτορας, ἄν καί διατήρησε τήν ἡγεμονία του ἐπί τοῦ κόσμου, δέν θεωρεῖται πλέον «θεός» (θεοποιημένο πρόσωπο), ἀλλά ὁ «ἐλέῳ Θεοῦ» κυβερνήτης τῆς Αὐτοκρατορίας, ἀλλά καί ὅλου τοῦ κόσμου. Ὡς «βασιλεύς βασιλέων», δέν ἀναγνώριζε σέ κανέναν ἄλλο τόν τίτλο τοῦ Αὐτοκράτορος καί δέν θεωροῦσε τόν ἑαυτό του ἰσότιμο μέ κάνεναν ἡγεμόνα τοῦ κόσμου. «Ρωμηοσύνη» σημαίνει, ἐπίσης, ἡγεμονία πολιτική, πολιτιστική καί θρησκευτική, σημαίνει ὑπεροχή, τό ἀντίθετο τοῦ «συμπλέγματος κατωτερότητος» («complex»), πού ἐπικρατεῖ σήμερα. Ἀπό τόν θάνατο τοῦ Μ. Θεοδοσίου (395) καί μέχρι τό 476 ἡ Αὐτοκρατορία διαιρεῖται σέ Ἀνατολική καί Δυτική (ἀπό ἐκεῖ προέρχονται οἱ μέχρι σήμερα χρησιμοποιούμενοι ὅροι «Ἀνατολή» καί «Δύση») μέ δύο Αὐτοκράτορες. Ἐθνικό σύμβολό της ἦταν ὁ δικέφαλος ἀετός, σημαίνοντας τά δύο τμήματα τῆς Αὐτοκρατορίας μέ τίς δύο κεφαλές (Αὐτοκράτορες). Ἦταν ἀναμενόμενο, μιά τόσο ἰσχυρή καί ἔνδοξη Αὐτοκρατορία νά προκαλέσει τόν φθόνο ἀνερχόμενων κρατῶν, ὅπως οἱ Φράγκοι.

Ἡ ἐπικράτηση τῶν Φράγκων στή Δύση: Στούς πρώτους χριστιανικούς αἰῶνες διάφορα βαρβαρικά φύλα ἐπιχειροῦσαν ἐπιδομές στά σύνορα τῆς Αὐτοκρατορίας. «Βάρβαροι» τήν ἐποχή αὐτή θεωροῦνται ὅσοι δέν γνώριζαν γραφή καί ἀνάγνωση καί δέν εἶχαν δική τους πολιτιστική ταυτότητα. Μεταξύ αὐτῶν, οἱ Φράγκοι, λαός γερμανικῆς καταγωγῆς, ἦταν ἐγκατεστημένοι στίς ἀρχές τοῦ 4ου μ.Χ. αἰ. στήν περιοχή γύρω ἀπό τόν ποταμό Ρῆνο. Σταδιακά καί μέ τήν ἡγεσία ἰσχυρῶν βασιλέων, κατέκτησαν καί συνένωσαν ἄλλα γερμανικά φύλα σέ ἕνα ἰσχυρό κράτος. Στά τέλη τοῦ 5ου μ.Χ. αἰ. κατέκτησαν τή σημερινή Γαλλία (Γαλατία). Ἐκεῖ ἦλθαν σέ ἐπαφή μέ τόν ὑψηλό πολιτισμό τῶν κατακτημένων, τόν Ὀρθόδοξο χριστιανικό, καί θέλησαν νά τόν μιμηθοῦν. Ἔτσι, τό 496 μ.Χ. βαπτίστηκε στό Παρίσι ὁ Βασιλιάς τῶν Φράγκων Κλόβης ἤ Χλωροβῖκος (481-511) καί ἀκολούθησε ὁλόκληρος ὁ λαός. Ἐπί Καρλομάγνου (768-814) τό κράτος τῶν Φράγκων ἔφτασε στήν κυρύφωση τῆς δόξας του καί εἶχε κατακτήσει ὁλόκληρη σχεδόν τή σημερινή Εὐρώπη. Ἀπό τήν διαίρεση τοῦ κράτους τοῦ Καρλομάγνου ἀπό τούς διαδόχους του (843), ἄρχισαν νά διαμορφώνονται τά μεγάλα εὐρωπαϊκά κράτη «Γαλλία» (Φραγκία), Γερμανία καί Ἰταλία. Ὅσο ἀνερχόταν τό φραγκικό κράτος, τόσο ἀρχισε νά ἀπειλεῖ τόν παπικό θρόνο, πού ἀνῆκε στή δικαιοδοσία τοῦ Ρωμαίου Αὐτοκράτορος (τῆς Κων/πόλεως). Ὡστόσο, ἕνα γεγονός ἐπηρέασε καθοριστικά τήν πορεία τῶν πραγμάτων στή Δύση: Στά μέσα τοῦ 8ου μ.Χ. αἰ. Λογγοβάρδοι κατακτητές εἶχαν καταλάβει ὁλόκληρη σχεδόν τή σημερινή Ἰταλία καί ἀπειλοῦσαν τήν ἴδια τή Ρώμη. Μάταια ὁ Πάπας Στέφανος (752-757) ζητοῦσε στρατιωτική βοήθεια ἀπό τόν Αὐτοκράτορα Κωνσταντῖνο Ε' τόν Κοπρώνυμο (741-775). Τότε ἀπευθύνθηκε στόν Βασιλέα τῶν Φράγκων Πιπῖνο τόν Βραχύ (751-768), ὁ ὁποῖος, ὄντως, μέ δύο ἐκστρατεῖες (754 καί 756) συνέτριψε τούς Λογγοβάρδους καί ἀπελευθέρωσε τίς κατακτημένες περιοχές. Ἀλλά, ἀντί νά τίς ἐπιστρέψει ἐκεῖ πού ἀνῆκαν (στόν Αὐτοκράτορα Κων/πόλεως), τίς «δώρησε» ἀπ’ εὐθείας στόν παπικό Θρόνο, μέ ἀποτέλεσμα νά ἱδρυθεῖ ἀπροόπτως τό παπικό κράτος (756). Ἔκτοτε, ὅμως, προῆλθε μιά ἐξάρτηση τοῦ παπικοῦ Θρόνου ἀπό τούς Φράγκους Βασιλεῖς, ἡ ὁποία κατέληξε στήν κατάκτηση τοῦ παπικοῦ Θρόνου τόν 11ο αἰ.

Ὁ Χριστιανισμός τῶν Φράγκων: Εἶναι γεγονός, ὅτι διά τοῦ Χριστιανισμοῦ οἱ Φράγκοι ἄρχισαν νά εἰσέρχονται στόν πολιτισμό, ὡστόσο τήν ἐποχή ἐκείνη δέν ἦταν σέ θέση νά κατανοήσουν τήν οὐσία του, μέ ἀποτέλεσμα νά τόν διαστρέψουν, ὑποτάσσοντάς τον στίς διαμορφούμενες δικές τους ἐθνοφυλετικές ἀρχικά καί θεολογικές ἀργότερα ἀντιλήψεις. Εἰδικότερα, ἰσχυρίστηκαν ὅτι: α) Ὁ Θεός ἔχει δημιουργήσει τούς ἀνθρώπους χωρισμένους σέ τάξεις αἵματος, δηλ. σέ «εὐγενεῖς» καί σέ «δουλοπάροικους» ἤ «δούλους». «Εὐγενεῖς» θεωροῦσαν τούς ἑαυτούς τους καί «μή εὐγενεῖς» τούς κατακτημένους. Ἡ Ἐκκλησία τους ὀργανώθηκε κατά τήν παραπάνω αἱρετική ἀντίληψη: ὁ Κλῆρος διακρίθηκε σέ «ἀνώτερο» (προερχόμενο ἀποκλειστικά ἀπό τούς «εὐγενεῖς») καί «κατώτερο». β) Τό κράτος εἶναι ἀποτελεῖ προσωπική ἰδιοκτησία τοῦ Φράγκου Βασιλέως («ρῆγα»), πού κληρονομεῖται ἀπό τά ἄρρενα τέκνα του. Εἶναι δέ διαιρεμένο σέ τμήματα (φέουδα), ἡ δέ ἐξουσία πάνω σ’ αὐτά ἔχει ἀνατεθεῖ σέ ἐπιμέρους «εὐγενεῖς» (Φεουδάρχες - Φεουδαρχία). γ) Ἡ γλώσσα, πού συνάντησαν καί γνώρισαν οἱ Φράγκοι, ἦταν ἡ λατινική, ἀπό τήν ὁποία προῆλθαν οἱ σύγχρονες εὐρωπαϊκές γλῶσσες. Ἀγνοοῶντας, ὅμως, τήν ἑλληνική, δέν εἶχαν πρόσβαση στούς μεγάλους Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, μέ αὐτονόητες συνέπειες. δ) Εἰσερχόμενοι στόν πολιτισμό, γνώρισαν τό ἔργο τοῦ ἱεροῦ Αὐγουστίνου (354-430), ὁ ὁποῖος ἐπίσης εἶχε γράψει στά λατινικά, καί ἐνυπωσιάστηκαν ἀπό αὐτό. Τό ὑπέταξαν, ὅμως, σέ δικές τους πεπλανημένες ἀντιλήψεις, ἰσχυριζόμενοι ὅτι ὁ Αὐγουστῖνος ἀποτελεῖ πρόοδο σέ σχέση μέ τούς μεγάλους Πατέρες τῆς Ἀνατολῆς καί ἐμπεριέχει ὅλα ὅσα δίδαξαν ἐκεῖνοι. ε) Ὁ Αὐγουστῖνος πίστευε ὅτι τά δόγματα τῆς πίστεως μποροῦν νά κατανοηθοῦν. Μέ βάση τή θέση του «credo ut intelligam» («πιστεύω γιά νά κατανοήσω») καί γνωρίζοντας ἀργότερα τόν Ἀριστοτέλη, οἱ Φράγκοι υἱοθέτησαν ὡς θεολογική μέθοδο τόν συλλογισμό, ἀντί τῆς θεοπτικῆς ἐμπειρίας τῶν Ἁγίων καί τῶν Πατέρων. στ) Οἱ Φράγκοι ἦταν τό μόνο ἀπό τά βαρβαρικά φύλα πού δέχθηκαν τόν Ὀρθόδοξο Χριστιανισμό, ὅταν ὅλα τά ὑπόλοιπα εἶχαν ἀσπαστεῖ τόν Ἀρειανισμό. Ἀντιμετωπίζοντας ἀρειανόφρονες Βησιγότθους τῆς Ἰσπανίας, ἰσχυρίστηκαν ὅτι τό Ἅγιο Πνεῦμα ἐκπορεύεται «καί ἐκ τοῦ Υἱοῦ» («filioque»), πιστεύοντας ὅτι ἔτσι ἐνισχύουν τή θέση τοῦ Υἱοῦ ἐντός τῆς Ἁγίας Τριάδος. Ἡ αἵρεση τοῦ filioque κατέστη ἡ κατ’ ἐξοχήν διδασκαλία τῶν Φράγκων, τήν ὁποία ἐπέβαλαν σέ ὅλες τίς περιοχές πού κατακτοῦσαν.

Οἱ Φράγκοι ἔναντι τοῦ Ἑλληνισμοῦ: Οἱ κατακτήσεις τῶν Φράγκων βύθισαν ὁλόκληρη τή Δύση στό σκοτάδι. Ἀπό τόν 6ο μ.Χ. αἰ. ἀρχίζουν ἐκεῖ οἱ λεγόμενοι «σκοτεινοί χρόνοι» (ὁ Μεσαίωνας), μέχρι τόν 15ο αἰ. Ἡ πολιτική ἰδεολογία τῶν Φράγκων θεμελιώθηκε στόν φθόνο πρός τήν Αὐτοκρατορία τῆς Ἀνατολῆς, ὁ δέ πολιτισμός τους θεμελιώθηκε στήν ἀντιπάθεια πρός τόν ἑλληνικό πολιτισμό. Οἱ Φράγκοι ἄρχισαν νά ἐμφανίζονται ὡς συνεχιστές τῆς ἔνδοξης Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας, ὅμως ἡ Ρωμαϊκή Αὐτοκρατορία ὑπῆρχε, μέ ἕδρα τήν Κων/πολη. Ἔπρεπε, λοιπόν, νά κατηγορηθεῖ ὅτι α) δέν εἶναι Ρωμαϊκή καί δέν ἀποτελεῖ συνέχεια τῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας καί β) δέν ἐκφράζει τήν αὐθεντική συνέχεια τοῦ Χριστιανισμοῦ, ἀλλά τήν διαστροφή του, σέ ἀντίθεση μέ τούς ἴδιους, πού ἰσχυρίζονταν ὅτι ἐκπροσωποῦσαν τήν αὐθεντικότητα τοῦ Χριστιανισμοῦ. Ἔτσι οἱ Φράγκοι, α) ἄρχισαν νά ἀποκαλοῦν τούς Ρωμαίους τῆς Ἀνατολῆς «Γραικούς», πού σημαίνει στή γλώσσα τῆς ἐποχῆς «αἱρετικός, κλέπτης, ψεύστης, ἀγύρτης καί ἀπατεών», καί ἀργότερα «Βυζαντινούς» (Ἱερώνυμος Wolf, 1562 μ.Χ.), β) ἰσχυρίζονταν ὅτι στήν Ἀνατολή κατοικοῦν αἱρετικοί Χριστιανοί, πού διέστρεψαν τήν ὀρθή πίση καί ἀφαίρεσαν τό filioque ἀπό τό Σύμβολο τῆς Πίστεως. Στό πλαίσιο αὐτό, τά πρῶτα γραπτά κείμενα τοῦ πολιτισμοῦ τῶν Φράγκων ἀπό τόν 9ο μ.Χ. αἰ. καί ἑξῆς εἶχαν τόν τίτλο «Contra errores Graecorum» («Κατά τῶν πλανῶν τῶν Γραικῶν»). Τέτοια ἔργα ἔγραψαν κορυφαῖοι Φράγκοι θεολόγοι, ἀκόμη καί ὁ μέγιστος ἀπό αὐτούς Θωμᾶς ὁ Ἀκινάτης (1225-1274). Τό 800 μ.Χ. ὁ Καρλομάγνος ἐξανάγκασε τόν Πάπα Λέοντα Γ' (795-816) νά τόν στέψει «Αὐτοκράτορα». Γιά πρώτη φορά κάποιος λάμβανε αὐθαίρετα τόν τίτλο τοῦ «Αὐτοράτορα», ὡστόσο ὁ Καρλομάγνος δέν τόλμησε νά ἀποκαλέσει τόν ἑαυτό του «Αὐτοκράτορα τῶν Ρωμαίων», ὀνόμασε ὅμως τό κράτος του «Ἁγία Ρωμαϊκή Αὐτοκρατορία τοῦ Γερμανικοῦ Ἔθνους». Εἶναι φανερό ὅτι ὑπῆρχε μιά συνεχής ὑπονόμευση τῆς Ἀνατολικῆς Αὐτοκρατορίας ἐκ μέρους τῶν Φράγκων καί οἱ μεταξύ τους σχέσεις ἦταν ἐχθρικές. Τόν 11ο αἰ. οἱ Φράγκοι κατέλαβαν τόν παπικό Θρόνο, μέ ἀποτέλεσμα νά προκύψει τό μέγα Σχίσμα τῶν Ἐκκλησιῶν (1054). Τό 1204 οἱ Φράγκοι τῆς Δ' Σταυροφορίας, μέ τό πρόσχημα τῆς ἀπελευθέρωσης τῶν Ἁγίων Τόπων, κατέλαβαν τήν Κων/πολη (ὡς τό 1261). Ὅταν ἐμφανίστηκε ὁ τουρκικός κίνδυνος καί ἡ Ἀνατολή ἐκλιπαροῦσε γιά βοήθεια ἡ φραγκική Δύση ἀπαιτοῦσε τήν «ἕνωση τῶν Ἐκκλησιῶν» (ὐποταγή στόν Πάπα). Ἡ «ἕνωση τῶν Ἐκκλησιῶν», τυπικά τουλάχιστον, ἔγινε (Σύνοδος Φερράρας - Φλωρεντίας, 1438-1439), ἀλλά ἡ δυτική βοήθεια ἦταν ἐλάχιστη καί ἡ Κων/πολη ἔπεσε στούς Τούρκους (1453). Στήν ἔναρξη τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπανάστασης (1821) ὅλα τά εὐρωπαϊκά κράτη ἦταν ἐναντίον της, φοβούμενα τήν ἐπανασύσταση τῆς ἀποκαλούμενης ἀπό αὐτούς «Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας». Συγκατατέθηκαν, ὅμως, ὅταν ἐξασφάλισαν ὅτι, ἀντ’ αὐτῆς, θά δημιουργηθεῖ ἕνα μικρό κρατίδιο, πού θά ὀνομάζεται ἐσωτερικά «Ἑλλάδα» καί ἐξωτερικά καί παντοῦ ἀλλοῦ «Γκραικία». Τά σημερινά εὐρωπαϊκά κράτη εἶναι ἡ διάδοχη κατάσταση τοῦ φραγκικοῦ κράτους, προερχόμενα ἀπό τή διαίρεσή του. Ὁ πολιτισμός τους, ὁ λεγόμενος «δυτικός πολιτισμός», εἶναι ὁ φραγκικός πολιτισμός, ὅπως μετεξελίχθηκε μετά τόν Μεσαίωνα (Ἀναγέννηση, Διαφωτισμός, Νεοτερικότητα, Μετανεοτερικότητα), ὁ ὁποῖος δέν ἔχει οὐσιαστική σχέση μέ τόν ἑλληνικό πολιτισμό. Ἡ Εὐρωπαϊκή Ἕνωση τῶν ἡμερῶν μας εἶναι ἡ τελευταία ἀπόπειρα νά ἀνασυσταθεῖ ἡ Αὐτοκρατορία τοῦ Καρλομάγνου! 

(«Ὀρθοδοξία Ἑλληνισμός Ρωμηοσύνη», Πρόγραμμα Ὀρθόδοξης Κατήχησης, Τρίπολη, Πνευματικό Κέντρο Μητροπολιτικοῦ Ἱ. Ναοῦ Ἁγίου Βασιλείου Τριπόλεως, πλατεία Ἐθνάρχου Μακαρίου. Ὑπεύθυνος π. Σωτήριος Ὀ. Ἀθανασούλιας. Περίοδος Γ΄, ἔτος 2025-2026).